Dezinformacja – znaczenie rzetelnej informacji dla ochrony praw człowieka

Znaczenie rzetelnej informacji dla ochrony praw człowieka

Prawo do prawdy jako takie nie stanowi samodzielnego prawa człowieka.

Dostęp do rzetelnej informacji jest jednak niezbędnym warunkiem korzystania z innych praw w sposób świadomy i odpowiedzialny.

Podejmowanie decyzji w oparciu o informacje fałszywe lub wprowadzające w błąd prowadzi w praktyce do błędnych i w efekcie szkodliwych decyzji w kategoriach prawa do ochrony zdrowia, ochrony konsumentów, poszanowania życia prywatnego oraz udziału w życiu publicznym.

W europejskim systemie ochrony praw człowieka podstawą tej ochrony jest wolność wypowiedzi, obejmująca zarówno wolność przekazywania, jak i wolność otrzymywania informacji (art. 10 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka). Jednocześnie Konwencja wyraźnie wskazuje, że korzystanie z tej wolności wiąże się z obowiązkami i odpowiedzialnością po stronie nadawców informacji (art. 10 ust. 2 EKPC).

Europejski Trybunał Praw Człowieka – od wolności do odpowiedzialności

Europejski Trybunał Praw Człowieka konsekwentnie podkreśla, że podmioty rozpowszechniające informacje – w szczególności media oraz osoby i organizacje pełniące funkcję „publicznego strażnika” debaty publicznej – są zobowiązane do działania w dobrej wierze, z zachowaniem należytej staranności oraz w oparciu o rzetelne i sprawdzone informacje.

Ochrona wynikająca z art. 10 EKPC nie obejmuje działań polegających na świadomym wprowadzaniu w błąd ani na rażąco nierzetelnym rozpowszechnianiu informacji, zwłaszcza gdy prowadzi to do powstania realnych szkód po stronie odbiorców.

Trybunał wielokrotnie podkreślał, że „gwarancja przewidziana w art. 10 dla dziennikarzy jest poddana warunkowi (proviso), że działają oni w dobrej wierze w celu dostarczenia dokładnych i wiarygodnych informacji zgodnie z etyką dziennikarską”. W sprawie Pentikäinen przeciwko Finlandii , Trybunał zaznaczył, że fakt naruszenia przez dziennikarza prawa podczas zbierania materiału jest „najbardziej istotnym, choć nie decydującym” czynnikiem przy ocenie, czy działał on odpowiedzialnie.

To podejście jest szczególnie widoczne w sprawach o zniesławienie. W orzeczeniu Stoll przeciwko Szwajcarii, Wielka Izba ETPCz wskazała, że swoboda prasy w dostarczaniu informacji może zostać ograniczona, jeśli media poświęcają „podstawową etykę dziennikarską dla komercyjnej gratyfikacji natychmiastowego sensatu”. Trybunał posługuje się tu kategorią „odpowiedzialnego dziennikarstwa” (responsible journalism), która de facto nakłada na media obowiązek weryfikacji. Jeśli dziennikarz nie dochowa staranności w sprawdzeniu faktów, traci ochronę konwencyjną, nawet jeśli porusza temat ważny społecznie.

Co istotne, Trybunał rozciągnął te obowiązki na sferę cyfrową. W sprawie Fatullayev przeciwko Azerbejdżanowi stwierdzono, że obowiązki i odpowiedzialność dotyczą również dziennikarzy publikujących w Internecie, nawet na forach internetowych. Oznacza to, że zmiana medium nie zwalnia z obowiązku weryfikacji, co jest kluczowe w dobie mediów społecznościowych.

Tradycyjnie „prawo do otrzymywania informacji” było interpretowane negatywnie – jako zakaz cenzurowania przepływu informacji przez państwo. Jednakże najnowsze orzecznictwo ETPCz dokonuje rewolucyjnej zmiany, przekształcając ten aspekt w prawo pozytywne.

W przełomowym wyroku Magyar Helsinki Bizottság przeciwko Węgrom [GC], Trybunał uznał, że art. 10 może rodzić po stronie państwa obowiązek udostępnienia informacji, jeśli są one niezbędne dla debaty publicznej, a wnioskodawca pełni rolę „publicznego stróża”. Choć dotyczyło to dostępu do dokumentów, otworzyło drogę do argumentacji, że odcięcie obywateli od prawdy (poprzez nieudostępnienie danych) jest naruszeniem praw człowieka.

Najsilniejszym argumentem w kierunku koncepcji prawa do rzetelnej informacji jest wyrok w sprawie Association Burestop 55 i inni przeciwko Francji. Sprawa dotyczyła informacji o składowaniu odpadów jądrowych. Trybunał po raz pierwszy uznał, że prawo do informacji zawiera w sobie „aspekt jakościowy”.

Jeśli obywatel ma prawo do rzetelnej informacji o środowisku, to w dobie zagrożeń hybrydowych (np. pandemii, wojen), analogiczne prawo powinno przysługiwać w innych sferach życia publicznego.

Nowa rola państwa: państwo jako „Dobry Gospodarz”

(zasada Dinka)

Co właściwie oznacza „zasada Dinka”?

W literaturze międzynarodowej pojęcie to odnosi się do wyroku Dink v. Turkey, w którym ETPCz dokonał przełomowej zmiany w interpretacji art. 10 EKPC: państwo nie jest już wyłącznie podmiotem zobowiązanym powstrzymać się od ingerencji (model „nocnego stróża”), lecz staje się podmiotem aktywnie odpowiedzialnym za stworzenie bezpiecznego i pluralistycznego środowiska debaty publicznej. Nazwa zasady pochodzi od Hrant Dinka – zamordowanego dziennikarza, wobec którego państwo tureckie nie podjęło działań chroniących przed nękaniem, groźbami i dezinformacyjnymi kampaniami, które poprzedziły zabójstwo.

Zasada Dinka jest więc określeniem skrótowym, którym doktryna opisuje przesunięcie punktu ciężkości: od wolności jako sfery biernej („państwo nie ingeruje”) do wolności jako sfery aktywnej, wymagającej budowy warunków umożliwiających obywatelom realne korzystanie z praw. Innymi słowy – państwo ma obowiązek reagować, gdy systemowe kłamstwo, hejt lub manipulacja mają efekt „uciszający” wobec uczestników debaty publicznej.

Zgodnie więc z zasadą Dinka, państwo ma pozytywny obowiązek stworzenia sprzyjającego środowiska dla debaty publicznej. Oznacza to, że bierność organów państwowych wobec systemowej dezinformacji, farm trolli czy nękania uczestników debaty, jest de facto naruszeniem artykułu 10 EKPC. Państwo, które pozwala na „zatrucie studni” informacyjnej, nie wywiązuje się ze swoich obowiązków wobec obywateli.

Państwo nie może być tylko biernym obserwatorem. Nie wystarczy, że policja nie bije dziennikarzy. Państwo ma obowiązek być aktywnym gospodarzem debaty publicznej. Musi dbać o to, by przestrzeń, w której rozmawiamy, była bezpieczna i czysta. Jeśli państwo pozwala na to, by zorganizowany, dezinformujący hejt uciszał niewygodne dla określonej grupy głosy obywateli, to nie wywiązuje się ze swoich obowiązków.

Równolegle do orzecznictwa medialnego, w prawie międzynarodowym rozwija się koncepcja „Prawa do Prawdy” (Right to Truth). Pierwotnie wywodzi się ona z orzecznictwa dotyczącego wymuszonych zaginięć (np. w Ameryce Łacińskiej), gdzie rodziny ofiar miały prawo znać losy bliskich.

Współczesna doktryna prawna postuluje ekspansję tego prawa. Badacze tacy jak Kearney czy Richter sugerują, że w obliczu systemowej dezinformacji i „fake news”, prawo do prawdy powinno ewoluować z uprawnienia ofiar reżimów totalitarnych w ogólne prawo społeczeństwa do życia w środowisku informacyjnym wolnym od systemowych kłamstw. Zgodnie z tą interpretacją, art. 13 EKPC (prawo do skutecznego środka odwoławczego) w powiązaniu z art. 10, może stanowić podstawę do żądania od państwa działań przeciwko dezinformacji, która uniemożliwia obywatelom podejmowanie suwerennych decyzji demokratycznych.

Należy podkreślić, że ujęcie „prawa do prawdy” jako prawa ogólnego – chroniącego społeczeństwo przed dezinformacją – pozostaje na tym etapie koncepcją doktrynalną, a nie normą wynikającą bezpośrednio z Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.

Kiedy wolność słowa staje się bronią

(Paradoks Poppera i „Gilotyna”)

Współczesne kampanie dezinformacyjne (np. ruchy antyszczepionkowe czy prowojenne) często posługują się strategią „weaponization of free speech” – używania wolności słowa do jej zniszczenia. W odpowiedzi na ten proces, system prawny musi sięgnąć do paradoksu tolerancji Karla Poppera. Tolerancja wobec dezinformacyjnej narracji grup, które odrzucają racjonalny dyskurs na rzecz systemowego kłamstwa, prowadzi nieuchronnie do zniszczenia społeczeństwa otwartego.

Kłamstwo nie jest bowiem „inną opinią”, którą w ramach wolności słowa powinniśmy szanować – lecz siłą, która wypycha prawdę z przestrzeni publicznej i debaty.

Tolerancja nie może być paktem samobójczym. Gdy pozwalamy, by manipulacja zajmowała miejsce należne dowodom, rzetelna informacja zostaje po prostu 'zjedzona’ przez dezinformację. Tolerancja, która nie stawia granic kłamstwu, zaczyna się cofać, aż w końcu w przestrzeni publicznej nie zostaje już dla niej miejsca

Filozof nie sugerował, by uciszać każdą głupią czy nietolerancyjną myśl – wręcz przeciwnie, uważał, że dopóki możemy zwalczać błędy za pomocą racjonalnych argumentów, tłumienie ich siłą byłoby niemądre. Problem pojawia się wtedy, gdy dezinformujący – jak ruchy antyszczepionkowe czy propagandyści wojenni – odrzucają racjonalną argumentację. Kiedy zaczynają od potępiania wszelkich dowodów, zabraniają swoim zwolennikom słuchania faktów i zamiast na argumenty, odpowiadają „pięściami lub pistoletami” (dziś: cyfrowym linczem i farmami trolli), tracą prawo do bycia tolerowanymi.

Dlatego walka z dezinformacją nie jest nietolerancją wobec „innych idei”. Jest to akt samozachowawczy demokracji. Zgodnie z myślą Johna Rawlsa, społeczeństwo ma prawo ograniczać wolność nietolerancyjnych wtedy, gdy szczerze i rozsądnie wierzy, że bezpieczeństwo instytucji wolności jest zagrożone. W świecie, w którym dezinformacja medyczna zabija, a polityczna niszczy jedność państwa i polaryzuje obywateli, prawo do „nietolerowania nietolerancyjnych” jest naszym najważniejszym bezpiecznikiem.

Prawnym instrumentem tej samoobrony jest Artykuł 17 EKPC (Zakaz nadużycia praw), nazywany „gilotyną Konwencji”. ETPCz w sprawach takich jak Garaudy przeciwko Francji czy Belkacem przeciwko Belgii jasno wskazał, że osoby wykorzystujące wolność wypowiedzi do szerzenia nienawiści lub niszczenia fundamentów demokracji, tracą ochronę prawną. Dezinformacja uderzająca w zdrowie publiczne czy bezpieczeństwo państwa nie jest „inną opinią” – jest nadużyciem prawa, które zmierza do niweczenia praw innych osób, co w świetle Art. 17 pozbawia nadawcę statusu chronionego uczestnika debaty.

Akt o usługach cyfrowych (DSA)

Rozporządzenie DSA (Akt o Usługach Cyfrowych) wprowadza kategorię „ryzyk systemowych”, które bardzo duże platformy internetowe (VLOP) muszą identyfikować i mitygować. Artykuły 34 i 35 DSA wymieniają wśród tych ryzyk „negatywne skutki dla wykonywania praw podstawowych” oraz „celowe manipulowanie usługą” mające wpływ na procesy demokratyczne.

Jest to regulacja rewolucyjna, ponieważ:

1. Dezinformacja jako kategoria prawna: Choć dezinformacja (fake news) sama w sobie nie jest zawsze nielegalna (w przeciwieństwie do mowy nienawiści), DSA nakłada obowiązek jej ograniczania. To de facto tworzy prawną preferencję dla „informacji rzetelnej”.
2. Ochrona Praw Podstawowych: Skoro dezinformacja jest ryzykiem dla praw podstawowych, to a contrario, dostęp do rzetelnej informacji staje się warunkiem korzystania z tych praw (np. prawa do wolnych wyborów, prawa do ochrony zdrowia).

Nadzór i Weryfikacja: System ten wymusza na platformach współpracę z weryfikatorami faktów (fact-checkers), co instytucjonalizuje weryfikację jako element infrastruktury informacyjnej państwa prawa.

Ważnym narzędziem wspierającym te przepisy jest kodeks postępowania w zakresie dezinformacji, który od lipca 2025 r. staje się oficjalnym elementem systemu kontroli nad największymi platformami internetowymi. Choć początkowo był on umową dobrowolną, jego integracja z Aktem o usługach cyfrowych (DSA) sprawia, że przestrzeganie zawartych w nim zobowiązań staje się dla gigantów cyfrowych ważnym miernikiem ich uczciwości i dbałości o bezpieczeństwo użytkowników.

Trybunał Sprawiedliwości UE (TSUE) w sprawie Google Spain (C-131/12) oraz późniejszych orzeczeniach dotyczących „prawa do bycia zapomnianym”, ustanowił precedens, w którym jakość danych (ich aktualność i adekwatność) przeważa nad swobodą ich dystrybucji.²¹Choć sprawa dotyczyła prywatności, jej implikacje dla „prawa do prawdy” są głębokie. TSUE uznał, że wyszukiwarka nie może prezentować informacji, które są „nieadekwatne, nieistotne lub nadmierne”. W istocie jest to roszczenie o to, by cyfrowy obraz osoby był zgodny z prawdą (aktualnym stanem faktycznym), a nie z historycznym zapisem, który stał się mylący. Pokazuje to, że w prawie unijnym „prawda” (rozumiana jako rzetelne odwzorowanie rzeczywistości) jest wartością chronioną, mogącą ograniczać wolność gospodarczą operatorów informacji.

Perspektywa polska – ustawowy obowiązek dążenia do prawdy

Polski porządek prawny, w odróżnieniu od systemów common law, zawiera bardzo wyraźne, ustawowe ramy nakładające na media obowiązek dążenia do prawdy. Analiza orzecznictwa Sądu Najwyższego (SN) oraz sądów powszechnych potwierdza, że w Polsce „prawo do rzetelnej informacji” jest nie tylko postulatem, ale realnie egzekwowalną normą prawną.

Artykuł 12 Prawa Prasowego: szczególna staranność

Kluczowym przepisem jest art. 12 ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo prasowe, który stanowi, że dziennikarz jest obowiązany zachować „szczególną staranność i rzetelność przy zbieraniu i wykorzystaniu materiałów prasowych, zwłaszcza sprawdzić zgodność z prawdą uzyskanych wiadomości lub podać ich źródło”.

Interpretacja Sądu Najwyższego

Orzecznictwo SN w tym zakresie jest rygorystyczne i rozwiewa wątpliwości co do kolizji z wolnością słowa.

• Obowiązek Weryfikacji (Wyrok SN z 7 października 2004 r., IV CK 83/2004): Sąd Najwyższy orzekł, że dziennikarz nie jest zwolniony z obowiązku weryfikacji informacji, nawet jeśli pochodzą one od informatora. Co więcej, jeśli okoliczności wskazują, że źródło może być nieobiektywne, obowiązek weryfikacji wzrasta. Publikacja poważnych zarzutów bez weryfikacji jest bezprawna (vide: orzeczenie)
• Cytowanie a odpowiedzialność (Wyrok SN z 7 lipca 2005 r., V CK 868/04): Powoływanie się na cudze wypowiedzi (cytaty) nie wyłącza bezprawności, jeśli z „treści i ogólnego sensu” publikacji wynikają jednoznaczne sugestie co do nagannego postępowania, które nie zostały zweryfikowane. Dziennikarz odpowiada za „wydźwięk” i sugestie, a nie tylko za dosłowne brzmienie zdań.

Prawo do rzetelnej informacji w orzecznictwie sądów powszechnych

Termin „prawo do rzetelnej informacji” pojawia się explicite w uzasadnieniach wyroków sądów polskich jako dobro chronione, które limituje wolność prasy.

Sprawa krytyki prasowej (Sąd Apelacyjny w Warszawie, V ACa 1991/22)

W jednej z analizowanych spraw, Sąd Apelacyjny w Warszawie ważył dobra osobiste powoda (rzetelność zawodowa) z wolnością prasy. Sąd wprost użył sformułowania „prawo do rzetelnej informacji” jako uprawnienia społeczeństwa. Jednakże, sąd uznał, że prawo to nie może być realizowane kosztem prawdy. Krytyka jest dopuszczalna tylko wtedy, gdy jest „rzetelna i zgodna z zasadami współżycia społecznego”. Oznacza to, że społeczeństwo ma prawo do krytyki, ale tylko takiej, która bazuje na zweryfikowanych faktach.

Prawa pacjenta jako wzorzec

Najbardziej skodyfikowanym obszarem, gdzie „prawo do rzetelnej informacji” funkcjonuje jako bezwzględne prawo człowieka, jest prawo medyczne. Pacjent ma ustawowe prawo do uzyskania „rzetelnej informacji” o swoim stanie zdrowia. Choć jest to specyficzny wycinek rzeczywistości, stanowi on istotny precedens: system prawny uznaje, że w sytuacjach asymetrii wiedzy (lekarz-pacjent, media-odbiorca), podmiot silniejszy ma obowiązek dostarczyć prawdę, a podmiot słabszy ma roszczenie o jej otrzymanie.

Dobra osobiste a autonomia informacyjna

Trybunał Konstytucyjny oraz doktryna wywodzą prawo do rzetelnej informacji o sobie samym z art. 47 i 51 Konstytucji RP (prawo do prywatności). Pojęcie „autonomii informacyjnej” oznacza, że jednostka ma prawo kontrolować informacje na swój temat, w tym żądać sprostowania informacji nieprawdziwych. Jest to rewers „prawa do prawdy” – prawo do „nie-fałszu” na swój temat.

Wnioski

1. Wolność słowa nie obejmuje prawa do dezinformacji: analiza wyroków (zarówno ETPCz, jak i polskich sądów) jednoznacznie wskazuje, że dezinformacja nie korzysta z pełnej ochrony prawnej. O ile „błąd” popełniony w dobrej wierze przy zachowaniu staranności jest wybaczalny (by nie wywołać „efektu mrożącego”), o tyle celowa manipulacja lub rażące niedbalstwo w weryfikacji faktów pozbawiają dziennikarza ochrony prawnej.
2. Symetria praw: istnieje wyraźna tendencja orzecznicza do budowania symetrii: prawu do wolności słowa (nadawcy) odpowiada prawo do rzetelnej informacji (odbiorcy). Widać to w wyroku Burestop 55 oraz w przepisach DSA. Prawo odbiorcy staje się coraz silniejszym argumentem limitującym swobodę nadawcy.
3. Weryfikacja jako obowiązek prawny: na mediach ciąży obowiązek weryfikowania faktów. Obowiązek ten nie jest jedynie etycznym postulatem, lecz twardym wymogiem prawnym, którego naruszenie skutkuje odpowiedzialnością cywilną (w Polsce) lub utratą ochrony przed sankcjami karnymi/administracyjnymi (w systemie EKPC).
4. Rola państwa: państwo przestaje być jedynie biernym obserwatorem. Nowe regulacje (DSA) i orzecznictwo (Burestop) nakładają na państwo pozytywne obowiązki zapewnienia, by ekosystem informacyjny był wolny od zanieczyszczeń (dezinformacji), co jest de facto uznaniem prawa obywateli do prawdy.

Podsumowanie: Wolność, która chroni prawdę

Walka z dezinformacją nie jest atakiem na wolność słowa – jest jej jedyną skuteczną obroną. Jak uczy nas zasada Dinka, państwo nie może być tylko niemym świadkiem zatruwania debaty publicznej; musi być jej aktywnym i odpowiedzialnym gospodarzem. W świecie 2025 roku, w którym kłamstwo dysponuje potężną siłą algorytmów i farm trolli, nie możemy pozwolić, by tolerancja stała się bezradnością. Wykorzystując 'gilotynę’ Artykułu 17 Konwencji oraz nowoczesne narzędzia Aktu o usługach cyfrowych (DSA), musimy postawić jasną granicę: wolność wypowiedzi daje prawo do posiadania poglądów, ale nie daje prawa do niszczenia fundamentów naszej wspólnej rzeczywistości. Rzetelna informacja to nie luksus – to warunek naszej suwerenności, zdrowia i bezpieczeństwa. Tylko społeczeństwo odporne na manipulację może pozostać społeczeństwem naprawdę wolnym