Dziś potężne ceglane mury bastionu VII i wznoszący się ponad nimi nadszaniec wydają się nieodłączną częścią zamojskiej Starówki. Trudno uwierzyć, że jeszcze pół wieku temu znaczna część otaczających nadszaniec fortyfikacji była zniszczona, zasypana ziemią i niemal niewidoczna. Ich obecny wygląd jest w dużej mierze rezultatem prac konserwatorskich i rekonstrukcyjnych rozpoczętych w latach 70. XX wieku, podczas wielkiej rewaloryzacji Zamościa.

Po co twierdzy nadszaniec?
Bastion VII powstał u schyłku XVI wieku, według projektu Bernarda Moranda, architekta pracującego dla Jana Zamoyskiego. Chronił wschodnią część miasta, szczególnie narażoną na atak ze względu na ukształtowanie terenu i brak naturalnych przeszkód obronnych.
W kolejnych stuleciach fortyfikacje rozbudowywano, dostosowując je do rozwoju artylerii. Największe zmiany nastąpiły w pierwszej połowie XIX wieku, gdy modernizacją twierdzy kierował generał Jan Mallet-Malletski.
W latach 1825–1827 wzniesiono murowany nadszaniec, nazywany również kawalierą. Była to potężna, wielopoziomowa działobitnia, pozwalająca prowadzić ostrzał z różnych wysokości. Dysponowała 17 strzelnicami artyleryjskimi i 46 stanowiskami ognia piechoty. Pełniła również funkcję koszarową – w 1828 roku kwaterowało w niej 380 żołnierzy.
Nadszaniec i bastion stanowiły jeden system obronny, lecz ich późniejsze losy potoczyły się inaczej.
Twierdza przeznaczona do zniszczenia
W 1866 roku władze carskie zlikwidowały twierdzę Zamość, która straciła znaczenie militarne. Znaczne fragmenty fortyfikacji rozebrano lub wysadzono, a ich pozostałości zasypano ziemią.

Odbudowa nadszańca. Fot. Marcin Zamoyski.
Sam nadszaniec przetrwał. Zmieniało się jednak jego przeznaczenie: służył jako koszary, później magazyny i pomieszczenia gospodarcze. Po II wojnie światowej działały w nim między innymi magazyny handlowe, sklep oraz punkt skupu surowców wtórnych.
Teren dawnego bastionu również utracił swój historyczny charakter. Jeszcze do 1975 roku na jego plateau, czyli górnej powierzchni, funkcjonowała baza Państwowego Ośrodka Maszynowego.
W latach 1969–1970 przeprowadzono remont nadszańca, przywracając mu między innymi ziemne przykrycie. Na odtworzenie otaczających go umocnień trzeba było jednak poczekać.

Fortyfikacje długo czekały na renowację. Na zdjęciu porastający mchem i wykruszający się Bastion VII ze zbiorów Adama Gąsianowskiego

Odbudowa nadszańca. Fot. Mirosław Chmiel.

Odbudowa nadszańca, fotografia ze zbiorów Adama Gąsianowskiego.

Odbudowa nadszańca. Fot. Stanisław Orłowski

Wielka rewaloryzacja w dekadzie Gierka
Przełom przyniosły lata 70. XX wieku. Uchwała Rady Ministrów z 31 maja 1974 roku uruchomiła wieloletni program rewaloryzacji zamojskiego Starego Miasta. Prace nabrały szczególnego tempa w związku z przygotowaniami do obchodów 400-lecia Zamościa i Dożynek Centralnych zaplanowanych na 1980 rok.
W planie rewaloryzacji z 1976 roku bastion VII znalazł się wśród fortyfikacji przewidzianych do odnowienia w pierwszym etapie.
Odbudowy nie rozpoczęto jednak od stawiania nowych murów. Najpierw należało ustalić, co zachowało się pod ziemią.
Już w 1976 roku archeolodzy z Muzeum Archeologicznego w Krakowie przeprowadzili pierwsze systematyczne badania bastionu VII. W sześciu wykopach o łącznej powierzchni 475 m² odsłonili fragmenty murów, zawalone sklepienia, pozostałości chodników i pochylni.
Rok później prace kontynuował zamojski oddział Pracowni Konserwacji Zabytków. Badacze odsłonili znaczną część sklepienia XIX-wiecznej kazamaty oraz fragmenty dawnych murów bastionowych. Udało się rozpoznać sześć kolejnych faz przebudowy fortyfikacji.
Odkrycia te dostarczyły podstaw do rekonstrukcji. Odbudowywano nie pierwotną, renesansową postać bastionu, lecz jego późniejszą, XIX-wieczną formę, nadaną podczas modernizacji prowadzonej przez Mallet-Malletskiego.

Odbudowa, która przekroczyła granice dekady
Rekonstrukcja bastionu VII trwała od 1977 do 1984 roku. Gdy w 1980 roku Zamość obchodził swoje 400-lecie, prace nad zespołem fortyfikacyjnym wciąż trwały.
Był to zarazem moment przełomowy dla całego programu rewaloryzacji miasta. Kryzys gospodarczy początku lat 80. spowodował ograniczenie tempa i zakresu inwestycji konserwatorskich. Nie wszystkie zaplanowane przedsięwzięcia udało się dokończyć.
Bastion VII należał jednak do tych obiektów, których rekonstrukcję doprowadzono do końca. W 1986 roku udostępniono zwiedzającym Trasę Turystyczną Bastionu VII, a w latach 2007–2009 przeprowadzono kolejne prace renowacyjne.
Historia nadszańca przypomina, że zabytkowy Zamość nie jest dziełem jednej epoki. Na jego współczesny wygląd składają się renesansowe założenia, XIX-wieczne przebudowy oraz rekonstrukcje wykonane w XX wieku.
To, co dzisiaj oglądamy jako historyczną całość, jest więc również świadectwem pracy archeologów, architektów i konserwatorów, którzy pół wieku temu wydobywali pozostałości zamojskiej twierdzy spod ziemi.
Cyfrowy materiał edukacyjny
Film towarzyszący artykułowi zawiera elementy rekonstrukcji i animacji cyfrowej wykonane z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji (AI). Służy edukacyjnej wizualizacji przemian zespołu bastionu VII i nadszańca. Nie stanowi autentycznego nagrania historycznego ani dokumentacji poszczególnych etapów prac konserwatorskich.
Fotografie współczesne: autor Fundacja „Obywatelski Wschód”, 2026 r.
Fotografie i materiały cyfrowe udostępnione na licencji CC BY 4.0

Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego Muzeum Historii Polski Patriotyzm Jutra
#PatriotyzmJutra2026 #PatriotyzmJutra #MuzeumHistoriiPolski #MHP #MKiDN #MinisterstwoKulturyiDziedzictwaNarodowego #Zamość #HistoriaZamościa #NiedokończonaOdbudowa #EdukacjaPatriotyczna #ZamośćmiastoUNESCO
Źródła historyczne:
- Narodowy Instytut Dziedzictwa, „Bastion VII”: https://zabytek.pl/pl/obiekty/zamosc-bastion-vii
- Klaudia Badzińska, Wiesław Koman, Jerzy Kuśnierz, „Fortyfikacje Zamościa (XVI–XIX w.) w świetle badań archeologicznych”, opracowanie naukowe, s. 119–123.
- Andrzej Kędziora, „Renowacja 1975–85”, Zamościopedia: https://www.zamosciopedia.pl/index.php/hasla-alfabetycznie/r/re-rm/1832-renowacja-1975-85
- Anna Rudy, „Zamojskie fortyfikacje w ruinie. Tak wyglądały przed wielką odbudową”, „Tygodnik Zamojski”, 9 lipca 2026 r..: https://tygodnikzamojski.pl/artykul/tak-zmienial-sie-zamosc-n2453259

