Na jednej z fotografii trzy kobiety przechodzą przez rozkopany Rynek Wielki, ostrożnie omijając błotniste kałuże i nierówności terenu. W tle widać materiały budowlane, sterty cegieł, robotników i ustawiony pod podcieniami wagon zaplecza budowy. Na innych zdjęciach mieszkańcy przedostają się przez głębokie wykopy, lawirują pomiędzy rusztowaniami albo próbują przejść ulicą zamienioną w błotnistą drogę, bądź też stoją wśród gruzu budowlanego.

Fot. Marcin Zamoyski, ulice zamojskiego Starego Miasta w czasie odbudowy
Tak wyglądała codzienność zamojskiej Starówki podczas wielkiej rewaloryzacji w latach 70. XX wieku. Zanim odnowione kamienice i przebudowany Rynek Wielki zaczęły pojawiać się na oficjalnych fotografiach dokumentujących jubileusz 400-lecia miasta, mieszkańcy przez kilka lat musieli funkcjonować pośród prowadzonych na ogromną skalę robót budowlanych.
Nie był to przy tym jedyny plac budowy w Zamościu. Równocześnie powstawały nowe osiedla mieszkaniowe, modernizowano drogi, rozbudowywano infrastrukturę i obiekty użyteczności publicznej. Miasto rozwijało się szybko, choć poprawa warunków życia nie zawsze nadążała za tempem inwestycji.

Fot. Marcin Zamoyski, kobiety przechodzące przez Rynek Wielki w Zamościu w czasie odbudowy.

Fot. Marcin Zamoyski, ul. Grodzka w czasie odbudowy zamojskiej Starówki

Fot. Marcin Zamoyski, ul. Grodzka w czasie odbudowy zamojskiej Starówki

Fot. Marcin Zamoyski, ulice zamojskiego Starego Miasta w czasie odbudowy

Fot. Marcin Zamoyski, ulica Ormiańska w czasie odbudowy Starego Miasta
Cyfrowa rekonstrukcja stopnia trudności przemieszczania się mieszkańców Zamościa podczas odbudowy:
Cyfrowy materiał edukacyjny – zamojska Starówka dekady Gierka w czasie odbudowy
Załączone wyżej animacje przedstawiają wizualizację codziennych trudów życia mieszkańców w czasie remontów i prac konserwatorskich w Zamościu. Materiały mają charakter edukacyjny i zawierają elementy rekonstrukcji cyfrowej wykonane z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji (AI).
Animacja nie jest autentycznym zapisem przebiegu zdarzeń z lat 70. i 80. XX wieku. Przedstawione sceny mają charakter ilustracyjny i nie stanowią dowodu historycznego.
Początek dekady. Miasto potrzebuje mieszkań
W 1970 roku Zamość był miastem powiatowym, którego gospodarka opierała się przede wszystkim na przemyśle i usługach obsługujących rolnicze zaplecze regionu. Działały tu między innymi Zamojskie Fabryki Mebli, Zakłady Mięsne, przedsiębiorstwa przetwórstwa rolno-spożywczego i zakłady odzieżowe. Zatrudnienie w przemyśle wynosiło około 6400 osób, a dziesięć lat później wzrosło do około 8700.
Rozwój zakładów pracy zwiększał zapotrzebowanie na mieszkania. Już w 1970 roku na przydział lokalu kwaterunkowego oczekiwało 1067 rodzin. Równolegle rosło budownictwo spółdzielcze.
Nowe bloki powstawały na Plantach, osiedlu Orzeszkowej i w rejonie ulicy Powiatowej. Planty, budowane od końca lat 50., były pierwszym dużym nowoczesnym osiedlem mieszkaniowym Zamościa. Do 1973 roku zakończono zasadniczy etap jego budowy. Przybywały również szkoły, przedszkola, żłobki i pawilony handlowe.
Nowe mieszkania oznaczały dla wielu rodzin możliwość wyprowadzenia się z przeludnionych lokali, nierzadko pozbawionych wygód, które w powojennym budownictwie stawały się standardem. Problem polegał na tym, że liczba chętnych nadal przewyższała możliwości inwestycyjne.

Osiedle Zamoyskiego w budowie. Fot. Tadeusz Adamczuk

Budowa nowego osiedla przy ul. Długiej w Zamościu, 1979 r. Fot. Stanisław Orłowski, Archiwum Państwowe w Zamościu

Za plecami demonstrujących z okazji 1 Maja pracowników Zakładów Mięsnych blok przy ul. Reja budowany dla mieszkańców wykwaterowanych ze Starego Miasta. Fot. ze zbiorów Mariusza Bancera

Osiedle PR-5 w budowie. Fot. Bogdan Cabaj
1974–1976. Wielka rewaloryzacja i awans administracyjny
31 maja 1974 roku Rada Ministrów podjęła uchwałę nr 139, rozpoczynającą wieloletni program rewaloryzacji zamojskiego Starego Miasta. Na lata 1975–1985 przewidziano 1,35 miliarda ówczesnych złotych.
Planowano remonty zabytkowych kamienic, obiektów użyteczności publicznej i fortyfikacji, ale również wymianę instalacji wodno-kanalizacyjnych, osuszanie budynków, zakładanie centralnego ogrzewania i przebudowę zaplecza kamienic. Program obejmował także budowę mieszkań dla osób wykwaterowywanych na czas robót.
Przedsięwzięcie miało więc znacznie szerszy zakres niż odnawianie elewacji. W wielu przypadkach konieczna była gruntowna przebudowa budynków, które przez dziesięciolecia remontowano jedynie doraźnie.
1 czerwca 1975 roku Zamość został stolicą nowo utworzonego województwa zamojskiego. Awans administracyjny zwiększył zapotrzebowanie na powierzchnie biurowe, mieszkania i usługi. Przybywały instytucje wojewódzkie, a wraz z nimi nowe zadania inwestycyjne.
Jednocześnie miasto przygotowywało się do obchodów 400-lecia lokacji, przypadających na 1980 rok. Rozpoczęto więc wyścig z czasem, którego skutki mieszkańcy odczuwali na co dzień.

Plan Nowego Centrum. Ze zbiorów Barbary Farjon
1977–1979. Życie pomiędzy rusztowaniami
W 1977 roku remontem objęto południową, zachodnią i część północnej pierzei Rynku Wielkiego. Konieczne było zamknięcie wszystkich funkcjonujących tam sklepów.
Nie była to drobna niedogodność. Przez dziesięciolecia handel koncentrował się właśnie na Starówce, w lokalach usytuowanych pod podcieniami. Mieszkańcy robili tam codzienne zakupy, korzystali z punktów usługowych i załatwiali swoje sprawy. Zamknięcie sklepów oznaczało konieczność zmiany przyzwyczajeń i szukania potrzebnych towarów w innych częściach miasta.
W tym samym czasie rozbudowywano sieć handlową poza Starówką. W 1975 roku otwarto Supersam przy ulicy Kilińskiego, rok później pawilony na osiedlu Orzeszkowej i Karolówce, a w 1979 roku między innymi „Sezam” przy ulicy Piłsudskiego.
Tymczasem na Starym Mieście robotnicy rozbierali zużyte elementy zabudowy, wymieniali konstrukcje dachowe i instalacje, prowadzili prace przy fundamentach i elewacjach. Ulice zastawiano materiałami budowlanymi, a wykopy ograniczały możliwość poruszania się pieszych.
Fotografie dokumentujące ten okres pokazują, że mieszkańcy nie przestali korzystać ze Starówki. Kobiety z torbami na zakupy, przechodnie w zimowych płaszczach, ludzie idący do pracy – wszyscy poruszają się pomiędzy rusztowaniami, cegłami, gruzem budowlanym i stertami ziemi. Przechodzą w pobliżu niezabezpieczonych wykopów, omijają ciężki sprzęt i pokonują prowizoryczne przejścia.
Dla ekip budowlanych była to przestrzeń robót. Dla mieszkańców – nadal część miasta, przez którą musieli codziennie przechodzić.

Renowacja kamienic przy ul. Ormiańskiej, ok. 1979 r. Fot. Andrzej Kędziora/ Archiwum Państwowe w Zamościu

Kamienica pod św. Kazimierzem na rogu ulicy Grodzkiej i Rynku Wielkiego 8 w trakcie renowacji, 16 I 1963 r. Fot. Witold Korniewski/ Archiwum Państwowe w Zamościu

Budowa hotelu „Renesans”, widok od ul. Greckiej, 1967 r. Fot. Stanisław Orłowski/ Archiwum Państwowe w Zamościu

Fot. Mirosław Chmiel, renowacja ulicy Ormiańskiej, widok na hotel Renesans

Kamienice w pierzei zachodniej i północnej Rynku Wielkiego przed rekonstrukcją. Fot. Ryszard Żyła
1980. Miasto gotowe na jubileusz, gospodarka pogrąża się w kryzysie
W 1980 roku Zamość miał zaprezentować odnowioną Starówkę podczas jubileuszu 400-lecia lokacji i Dożynek Centralnych. Prace prowadzono nie tylko przy zabytkach.
W ramach przygotowań wybudowano lub przebudowano między innymi dworzec PKS, obiekty sportowe, hotelowe i handlowe oraz elementy układu komunikacyjnego. Od 1977 roku odnowiono około 900 elewacji budynków mieszkalnych i około 250 gospodarczych.

Hotel „Jubilat” zaczerpnął nazwę od jubileuszu miasta. Debiutował przyjęciem dożynkowych gości. Archiwum Państwowe w Zamościu

Dzielnica przemysłowa przy ul. Kilińskiego w Zamościu. Chłodnia składowa, 1969 r. Fot. Stanisław Orłowski/ Archiwum Państwowe w Zamościu

Dzielnica przemysłowa w Zamościu. Wytwórnia pasz Bacutil przy ul. Namysłowskiego w budowie, 1969 r. Fot. Stanisław Orłowski/ Archiwum Państwowe w Zamościu

W sierpniu 1979 r. I sekretarz KC PZPR, tow. Edward Gierek przebywał w województwie zamojskim. Zapoznał się z renowacją zamojskiej starówki i z pracą Zakładu Przemysłu Odzieżowego „Delia”. Odwiedził także gospodarstwo hodowlane we wsi Bożydar. W Biłgoraju odwiedził pierwszą w kraju wioskę dziecięcą w budowie

Budowa stadionu była najważniejszą dożynkową inwestycją. Zdjęcie ze zbiorów Adama Gąsianowskiego

Odkryty basen przy stadionie stale przeciekał, bo zbudowano go na podmokłym terenie. Fot. Mirosław Chmiel
Przebudowa Rynku Wielkiego została zakończona w 1980 roku. Uroczystości dożynkowe odbyły się 14 września, już po odsunięciu Edwarda Gierka od władzy.
Równocześnie sytuacja gospodarcza w kraju gwałtownie się pogarszała. W drugiej połowie lat 70. narastały problemy z zaopatrzeniem, a w 1980 roku kryzys doprowadził do fali strajków i politycznego przesilenia.
Zamość również funkcjonował w realiach gospodarki niedoborów. Rozbudowa sklepów i zakładów produkcyjnych nie oznaczała automatycznie, że mieszkańcy mogli bez problemu kupić potrzebne towary. Codzienność coraz silniej zależała od dostępności produktów i możliwości ich zdobycia.
W mieście, w którym zakończono właśnie jedną z największych inwestycji konserwatorskich w Polsce, mieszkańcy nadal zmagali się więc z problemami charakterystycznymi dla schyłkowego okresu PRL.

Realia życia w latach 80. XX w. Puste półki w sklepach. Fot. Mirosław Chmiel

Realia życia w latach 80. XX w. Bazar w amfiteatrze. Fot. Mirosław Chmiel
Po 1980 roku. Nie wszystkie budowy udało się dokończyć
Kryzys gospodarczy ograniczył możliwości realizacji kolejnych inwestycji. W przypadku rewaloryzacji zamojskiej Starówki szczególnie widoczny był spadek wydatków w 1981 roku. Według zestawienia Andrzeja Kędziory, po wydatkowaniu 211,8 mln zł w 1980 roku, w następnym wydano 82,5 mln zł. Są to wartości nominalne, które należy odczytywać z uwzględnieniem ówczesnych zmian cen.
Nie oznaczało to całkowitego przerwania prac. Kontynuowano remonty i budowę osiedli, lecz kolejne przedsięwzięcia realizowano w coraz trudniejszych warunkach gospodarczych.
Budowa modelowego osiedla Zamoyskiego, rozpoczęta w 1979 roku, przeciągnęła się na następne lata. Cały zespół ukończono dopiero w okresie transformacji ustrojowej. Podobnie część planowanych inwestycji związanych z rozbudową miasta pozostała niezrealizowana.
Wielka rewaloryzacja przyniosła trwałe efekty: wyremontowano zabytkowe budynki, przebudowano Rynek i część infrastruktury miejskiej, odtworzono fragmenty fortyfikacji. Zarazem nie udało się wykonać wszystkich prac przewidzianych w programie.
Z perspektywy mieszkańców historia ta nie sprowadza się jednak do liczby odrestaurowanych kamienic i wykonanych inwestycji.
Fotografie z końca lat 70. przypominają również o kilkuletnich utrudnieniach, zamykanych sklepach, rozkopanych ulicach, przeprowadzkach i nieustannym sąsiedztwie robót budowlanych. To szczególne świadectwo epoki, w której wielkie inwestycje miały poprawić warunki życia, ale zanim przyniosły oczekiwane rezultaty, przez lata utrudniały mieszkańcom codzienne funkcjonowanie.
Zdjęcie wyróżniające: autor Marcin Zamoyski, widok na zamojski ratusz i Rynek Wielki w czasie rewaloryzacji zamojskiej Starówki.

Fotografie i materiały cyfrowe udostępnione na licencji CC BY 4.0

Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego Muzeum Historii Polski Patriotyzm Jutra
#PatriotyzmJutra2026 #PatriotyzmJutra #MuzeumHistoriiPolski #MHP #MKiDN #MinisterstwoKulturyiDziedzictwaNarodowego #Zamość #HistoriaZamościa #NiedokończonaOdbudowa #EdukacjaPatriotyczna #ZamośćmiastoUNESCO
Źródła historyczne
- Andrzej Kędziora, „Renowacja 1975–85”, Zamościopedia. https://www.zamosciopedia.pl/index.php/hasla-alfabetycznie/r/re-rm/1832-renowacja-1975-85
- Andrzej Kędziora, „Handel 1957–1980”, Zamościopedia. https://www.zamosciopedia.pl/index.php/hasla-alfabetycznie/h/ha-hd/3804-handel-1957-1980
- Andrzej Kędziora, „PR-5”, Zamościopedia. https://www.zamosciopedia.pl/index.php/hasla-alfabetycznie/p/pp-pz/2428-pr-5
- Andrzej Kędziora, „Spółdzielnie mieszkaniowe”, Zamościopedia. https://zamosciopedia.pl/index.php/hasla-alfabetycznie/s/so-ss/3356-spoldzielnie-mieszkaniowe
- Andrzej Kędziora, „Przemysł po 1944”, Zamościopedia. https://www.zamosciopedia.pl/index.php/hasla-alfabetycznie/p/pp-pz/3776-przemysl-po-1944
- Spółdzielnia Mieszkaniowa im. Jana Zamoyskiego w Zamościu, „O Spółdzielni” – historia osiedli zrealizowanych w ramach programu PR-5. https://smjz.zamosc.pl/o-spoldzielni/
- Instytut Pamięci Narodowej, „Lipiec 1980” – opracowanie dotyczące kryzysu gospodarczego i protestów społecznych. https://ipn.gov.pl/pl/historia-z-ipn/220974,Lipiec-1980.html
- Andrzej Kędziora, „Dożynki Centralne 1980”, Zamościopedia. https://zamosciopedia.pl/index.php/hasla-alfabetycznie/d/dk-dr/1281-dozynki-centralne-1980

