Pod koniec lat 70. Rynek Wielki w Zamościu był ogromnym placem budowy. Zabytkowe kamienice zostały otoczone rusztowaniami, po rozkopanym placu poruszały się ciężarówki i maszyny budowlane, a robotnicy prowadzili prace ziemne i konserwatorskie. Miasto przygotowywało się do obchodów 400-lecia lokacji oraz Dożynek Centralnych zaplanowanych na 1980 rok. Obydwie uroczystości miały odbywać się w Zamościu, którego historyczne centrum przechodziło największą od stuleci przebudowę.
Rewaloryzację zamojskiej Starówki dokumentował między innymi zamojski fotograf Mirosław Chmiel. Na jego zdjęciach widzimy ciężki sprzęt ustawiony w bezpośrednim sąsiedztwie zabytkowych kamienic, rusztowania zasłaniające elewacje, ciężarówki, materiały budowlane i robotników. Fotografie pokazują skalę przedsięwzięcia, ale również warunki, w jakich prowadzono prace.

Fot. Mirosław Chmiel. Prace remontowo-konserwatorskie na zamojskim Starym Mieście, druga połowa lat 70. XX wieku.

Fot. Mirosław Chmiel. Prace remontowo-konserwatorskie na zamojskim Starym Mieście, druga połowa lat 70. XX wieku.

Renowacja schodów ratusza, ok. 1966 r. Archiwum Państwowe w Zamościu

Renowacja nawierzchni Rynku Wielkiego i elewacji kamienic ormiańskich, fot. ze zbiorów Adama Gąsianowskiego

Fot. Mirosław Chmiel, renowacja ulicy Ormiańskiej, widok na hotel Renesans

Fot. Tadeusz Adamczuk, 1982, renowacja Rynku Solnego

Renowacja podcieni, fot. ze zbiorów Adama Gąsianowskiego

Fot. Ryszard Żyła, kamienice w pierzei zachodniej i północnej Rynku Wielkiego przed rekonstrukcją

Fot. Mirosław Chmiel, renowacja kamienic ormiańskich

Renowacja kamienic przy ul. Ormiańskiej, ok. 1979 r. Fot. Andrzej Kędziora/ Archiwum Państwowe w Zamościu
Rynek Wielki, który był parkiem i skwerem
Rynek Wielki, zaprojektowany przez Bernarda Moranda pod koniec XVI wieku, powstał jako reprezentacyjny plac o wymiarach 100 na 100 metrów, wzorowany na włoskich założeniach urbanistycznych. Otaczały go kamienice z arkadowymi podcieniami, a ratusz, odmiennie niż w wielu średniowiecznych miastach, usytuowano w jednej z pierzei, zamiast pośrodku placu.
Przez kolejne stulecia zmieniała się zabudowa Rynku, jego nawierzchnia oraz sposób użytkowania. W 1957 r., gdy plac ponownie otrzymał nazwę placu Mickiewicza, urządzono na nim cztery kwartały zieleni z klombami, alejkami i ławkami według projektu Zygmunta Budnickiego. Było to popularne miejsce wypoczynku mieszkańców, chętnie odwiedzane również przez turystów.


Takie zagospodarowanie odbiegało jednak od pierwotnej koncepcji otwartego, reprezentacyjnego placu miejskiego. Gdy w latach 70. rozpoczęto przygotowania do wielkiej rewaloryzacji Zamościa, zdecydowano o likwidacji większości zieleńców i ponownym otwarciu całej przestrzeni Rynku.
Nie chodziło przy tym wyłącznie o wymianę zużytej nawierzchni. Przebudowa miała przywrócić placowi funkcję reprezentacyjną, a jednocześnie dostosować go do potrzeb współczesnego miasta.
Oficjalnie przywrócono też centralnemu placowi jego historyczną nazwę: „Rynek Wielki”.
Wielka odbudowa przed jubileuszem miasta
31 maja 1974 r. Rada Ministrów podjęła uchwałę nr 139, uruchamiającą wieloletni program rewaloryzacji zamojskiego Starego Miasta. Na lata 1975–1985 przewidziano wydatki w wysokości 1,35 miliarda ówczesnych złotych. Program obejmował renowację zabytkowych kamienic i obiektów użyteczności publicznej, odbudowę części fortyfikacji, modernizację infrastruktury komunalnej oraz budowę mieszkań dla osób wykwaterowywanych z remontowanych budynków.

Rynek Solny w odbudowie, zdjęcie ze zbiorów Adama Gąsianowskiego
W 1978 r., w związku z przygotowaniami do jubileuszu 400-lecia Zamościa, podjęto kolejną uchwałę rządową (nr 150/78), mającą przyspieszyć realizację prac i zwiększyć nakłady inwestycyjne.
Na Rynku działały już ekipy Pracowni Konserwacji Zabytków oraz przedsiębiorstw budowlanych. W lutym 1978 r. pojawił się tam wysoki dźwig, a w sierpniu rozpoczęto usuwanie dotychczasowej nawierzchni. Do prac skierowano również żołnierzy. Wojskowe ciężarówki wywoziły betonowe płyty, kostkę brukową i ziemię.
Przebudowa wymagała także wymiany instalacji podziemnych i przygotowania odpowiedniej konstrukcji pod nową nawierzchnię. W ramach inwestycji wykonano ponad 120 studzienek energetycznych. Prace obejmowały zatem zarówno zmianę wyglądu placu, jak i modernizację jego infrastruktury technicznej.
Prace postępowały równolegle z remontami kamienic, których elewacje odzyskiwały historyczne detale i kolorystykę. Prowadzenie robót w tak dużej skali miało jednak konsekwencje dla codziennego życia mieszkańców. Już w 1977 r. rozpoczęcie renowacji południowej, zachodniej i części północnej pierzei wymusiło zamknięcie funkcjonujących tam sklepów.
Przez kilka lat Zamość musiał godzić potrzeby mieszkańców i działających na Starówce przedsiębiorców z realizacją ogromnego programu inwestycyjnego. Roboty prowadzono w pośpiechu, pod presją zbliżających się uroczystości jubileuszowych.

Wielka odbudowa przysporzyła mieszkańcom wielu uciążliwości. Fot. Marcin Zamoyski
Co znaleziono pod nawierzchnią Rynku?
W 1979 r. przed schodami ratusza odkryto fundamenty historycznego pręgierza, służącego niegdyś do publicznego wymierzania kar. Znalezisko stanowiło materialne świadectwo funkcji, jakie Rynek pełnił w minionych stuleciach.
Nie było to jedyne odkrycie. Już w sierpniu 1977 r., podczas obniżania nawierzchni placu, archeolodzy natrafili na pozostałości dawnej studni przed kamienicą Turobińską, nr 8, zwaną również kamienicą „Pod św. Kazimierzem”. Odsłonięto murowaną, okrągłą cembrowinę, będącą pozostałością XIX-wiecznej studni w miejscu wcześniejszego ujęcia wody.
Odkrycie stało się przedmiotem dyskusji Rady Konserwatorsko-Architektonicznej do spraw Rewaloryzacji Zamościa, powołanej w 1977 r.. Rada opiniowała projekty i rozwiązania konserwatorskie, a jej posiedzenia dokumentowano w protokołach. Właśnie te protokoły, odnalezione w 2013 r. wśród materiałów archiwalnych Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Zamościu, pozwoliły badaczce dziejów Zamościa Bogumile Sawie odtworzyć przebieg sporów dotyczących zagospodarowania Rynku.
W listopadzie 1978 r. architekt Anna Wojterska-Talarczyk przedstawiła kilka wariantów rekonstrukcji studni. Rozważano między innymi drewnianą obudowę nawiązującą do dawnej architektury, a także zastosowanie współczesnej formy z wodotryskiem. Za przywróceniem studni opowiadali się między innymi profesor Jerzy Kowalczyk i dyrektor zamojskiego oddziału Pracowni Konserwacji Zabytków Zdzisław Drankowski.
Ostatecznie w lipcu 1979 r. zrezygnowano z jej odbudowy. Wpływ na tę decyzję miały przede wszystkim napięte terminy realizacji inwestycji i konieczność zakończenia innych, wcześniej zaplanowanych robót. Postanowiono jednak zabezpieczyć odkryte relikty, aby nie uległy zniszczeniu podczas wykonywania nowej nawierzchni.
Co ciekawe, dyskutowano również o sposobie zaznaczenia w nawierzchni historycznych lokalizacji trzech dawnych obiektów: studni, pręgierza i odwachu, – dawnej wartowni wzniesionej przed ratuszem w XVIII wieku, przebudowywanej w kolejnych stuleciach i rozebranej podczas prac konserwatorskich w latach 60. XX wieku
Z protokołu nr 15 Rady Konserwatorsko-Architektonicznej z 22 lutego 1980 r. wynika, że podczas oględzin stwierdzono pominięcie tych elementów przez wykonawców. Nakazano wprowadzenie poprawek przed odbiorem robót. W przypadku odwachu chodziło o zaznaczenie obrysu dawnej budowli, natomiast w przypadku pręgierza i studni – o uwidocznienie miejsc, w których niegdyś się znajdowały.
Bogumiła Sawa, analizując zachowane dokumenty, wskazała później, że symbolicznie upamiętniono lokalizacje pręgierza i odwachu, nie zdecydowano się natomiast na podobne oznaczenie studni.
Ten pozornie drobny epizod pokazuje, z jakimi problemami mierzyli się konserwatorzy podczas wielkiej przebudowy Rynku. Odkrycia archeologiczne wymagały niekiedy zmiany wcześniejszych projektów, a propozycje ich wyeksponowania musiały uwzględniać zarówno wartość historyczną znalezisk, jak i ograniczenia finansowe oraz napięty harmonogram prac.
Projekt profesora Wiktora Zina
Autorem projektu nowej nawierzchni Rynku Wielkiego był profesor Wiktor Zin, architekt, historyk sztuki i konserwator zabytków, znany również z telewizyjnego programu „Piórkiem i węglem”. W latach 1977–1981 pełnił funkcję wiceministra kultury i sztuki oraz generalnego konserwatora zabytków. Od lat uczestniczył w badaniach i pracach projektowych dotyczących zamojskiej Starówki.

Wiktor Zin, z pochodzenia Hrubieszowianin, wiceminister kultury, znany Polakom z telewizyjnego programu „Piórkiem i węglem”, przy schodach zamojskiego ratusza. Fot. Stanisław Orłowski/ Archiwum Państwowe w Zamościu
Zaprojektowana przez niego nawierzchnia nie była prostym odtworzeniem XVI-wiecznego bruku. Stanowiła współczesną kompozycję architektoniczną, nawiązującą do historycznego charakteru miasta.
Płytę Rynku podzielono na regularne kwadraty, których powierzchnię wypełniono klinkierem. Kamienne obramowania wykonano z granitu oraz, według Andrzeja Kędziory, dolomitu. Wzdłuż pierzei umieszczono ornament o motywie zaczerpniętym z dekoracji sklepienia zamojskiej kolegiaty. W kompozycji nawierzchni uwzględniono również historyczny przebieg ulic i ciągów komunikacyjnych. Wzdłuż pierzei umieszczono ornament inspirowany dekoracją sklepienia zamojskiej kolegiaty. W kompozycji nawierzchni uwzględniono również historyczny przebieg ulic i ciągów komunikacyjnych.

Płytę Rynku Wielkiego pokryto nawierzchnią z klinkieru w obramieniach z bloków piaskowca bolesławskiego i opasano geometrycznym ornamentem wykonanym z kostki granitowej. Zdjęcie ze zbiorów Adama Gąsianowskiego
Kamienne obramowania i pasy dzielące płytę wykonano z szarego granitu strzegomskiego oraz jasnego kamienia – określanego w dokumentacji jako dolomit lub piaskowiec bolesławiecki. Wzdłuż pierzei umieszczono ornament inspirowującą dekoracją sklepienia zamojskiej kolegiaty. W kompozycji nawierzchni czytelnie wydzielono również pasy dawnych traktów komunikacyjnych przecinających plac – zwłaszcza na osi ulic Grodzkiej i Ormiańskiej – oraz obwodnicę wewnętrzną biegnącą wzdłuż podcieni.
W ten sposób Rynek otrzymał nowy układ przestrzenny, oparty na historycznych odniesieniach, ale zaprojektowany i wykonany przy użyciu współczesnych rozwiązań technicznych.
Zrewaloryzowany Rynek Wielki
Modernizację nawierzchni Rynku Wielkiego zakończono w 1980 r.. Był to jeden z najbardziej widocznych rezultatów wielkiej rewaloryzacji Zamościa, której tempo osiągnęło wówczas punkt kulminacyjny.
Odnowiony Rynek stał się ponownie rozległym placem publicznym, przeznaczonym do organizowania uroczystości, wydarzeń kulturalnych i spotkań mieszkańców. Zyskał też nową funkcję reprezentacyjną, szczególnie ważną dla miasta przygotowującego się do ogólnopolskich obchodów jubileuszowych i Dożynek Centralnych.

Widok na odnowiony ratusz z podcieni w pierzei południowej Rynku Wielkiego. Fot. Stanisław Orłowski/ Archiwum Państwowe w Zamościu
W historii przygotowań do jubileuszu Zamościa i Dożynek Centralnych zapisał się jednak szczególny paradoks polityczny. Prace prowadzono z myślą o wielkich uroczystościach 14 września 1980 r., które miał uświetnić swoją obecnością I sekretarz KC PZPR Edward Gierek. Tymczasem 6 września, w następstwie sierpniowych strajków i kryzysu politycznego, Gierek został odsunięty od władzy. Zamość był gotowy na jego przyjazd, ale główny gość stracił stanowisko osiem dni przed uroczystościami.
Nie wszystkie zamierzenia udało się jednak zrealizować. Po 1980 r. narastający kryzys gospodarczy spowodował gwałtowne ograniczenie tempa prac. Zabrakło środków i możliwości dokończenia wielu inwestycji. W rezultacie część obiektów, które miały zostać odrestaurowane w ramach wielkiego programu, czekała na remont jeszcze przez kolejne dziesięciolecia.
Rynek Wielki należał do tych przedsięwzięć, które zakończono przed załamaniem programu. Jego przebudowa zmieniła nie tylko wygląd centralnego placu, ale również sposób korzystania z tej przestrzeni. Zniknęły klomby i alejki, które przez ponad dwadzieścia lat były częścią codziennego życia mieszkańców. Powstał natomiast otwarty plac o kompozycji nawiązującej do renesansowych tradycji miasta.
Pomimo kryzysu lat 80., to właśnie rewaloryzacja z dekady Gierka uratowała zabytki zamojskiej Starówki i to dzięki w grudniu 1992 r. niej wpisano Stare Miasto w Zamościu na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.
Sama klinkierowo-kamienna posadzka, wykonywana w latach 1978–1980 w dużym pośpiechu, po trzech dekadach uległa jednak silnej degradacji. Ostatecznie w latach 2010–2011, w ramach unijnego projektu „Rewitalizacja zabytkowego Starego Miasta w Zamościu”, została ona wymieniona na trwalsze płyty granitowe i piaskowcowe – z wiernym zachowaniem geometrycznej kompozycji zaprojektowanej przez profesora Wiktora Zina.
Fotografie Mirosława Chmiela dokumentują tę przebudowę w czasie, gdy jej ostateczny rezultat nie był jeszcze widoczny. Pokazują rozkopany Rynek, remontowane kamienice, pracujące maszyny i ludzi zaangażowanych w realizację inwestycji. Są także świadectwem wielkiego programu rewaloryzacji, którego znaczna część przypadła na dekadę Gierka, a którego ambitnych założeń nie udało się w pełni zrealizować.
Fotografie udostępnione na licencji CC BY 4.0

Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego Muzeum Historii Polski Patriotyzm Jutra
#PatriotyzmJutra2026 #PatriotyzmJutra #MuzeumHistoriiPolski #MHP #MKiDN #MinisterstwoKulturyiDziedzictwaNarodowego #Zamość #HistoriaZamościa #NiedokończonaOdbudowa #EdukacjaPatriotyczna #ZamośćmiastoUNESCO
Bibliografia
I. Źródła historyczne i dokumentacja ikonograficzna
- Archiwum Państwowe w Zamościu, Zbiór fotografii, zespół nr 1178 – fotografie Mirosława Chmiela dokumentujące rewaloryzację zamojskiego Starego Miasta w latach 70. i 80. XX wieku. Ewelina Nawrocka, „Mirosław Chmiel odznaczony odznaką «Zasłużony dla Kultury Polskiej»”, 29 września 2026 r. (materiał zawiera wybór fotografii ze zbiorów Archiwum). https://zamosc.ap.gov.pl/2026/09/29/miroslaw-chmiel-odznaczony-odznaka-zasluzony-dla-kultury-polskiej/
- Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych (Dz.U. z 1975 r. Nr 16, poz. 91). Elektroniczny Dziennik Ustaw. https://eli.gov.pl/eli/DU/1975/91/ogl
- Fotopolska.eu, Schody ratusza w Zamościu – dokumentacja fotograficzna, w tym zdjęcia z okresu przebudowy Rynku Wielkiego. https://fotopolska.eu/Zamosc/b40682,Schody_ratusza,48,48.html
- Fotopolska.eu, Rynek Wielki w Zamościu – zbiór fotografii archiwalnych przedstawiających zmiany zagospodarowania placu. https://fotopolska.eu/Zamosc/u132476,Rynek_Wielki.html
- UNESCO World Heritage Centre, Old City of Zamość, dokumentacja wpisu nr 564 na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, 1992. https://whc.unesco.org/en/list/564/
- Zamościopedia, Rynek Wielki – Plac – opracowanie historyczne Andrzeja Kędziory wraz z galerią fotografii archiwalnych. https://zamosciopedia.pl/index.php/hasla-alfabetycznie/r/rs-rz/2969-rynek-wielki-plac
- Polska.org, zbiór fotografii i pocztówek archiwalnych, park na Rynku Wielkim w Zamościu: https://polska-org.pl/9530009,foto.html?idEntity=7136527
II. Opracowania naukowe i popularnonaukowe
- Kędziora Andrzej, „Renowacja 1975–85”, Zamościopedia – Encyklopedia Miasta Zamościa. https://www.zamosciopedia.pl/index.php/hasla-alfabetycznie/r/re-rm/1832-renowacja-1975-85
- Kędziora Andrzej, „Rynek Wielki”, Zamościopedia – Encyklopedia Miasta Zamościa. https://zamosciopedia.pl/index.php/hasla-alfabetycznie/r/rs-rz/2968-rynek-wielki
- Kędziora Andrzej, „Rynek Wielki – Plac”, Zamościopedia – Encyklopedia Miasta Zamościa. https://zamosciopedia.pl/index.php/hasla-alfabetycznie/r/rs-rz/2969-rynek-wielki-plac
- Kędziora Andrzej, „Dożynki Centralne 1980”, Zamościopedia – Encyklopedia Miasta Zamościa. https://zamosciopedia.pl/index.php/hasla-alfabetycznie/d/dk-dr/1281-dozynki-centralne-1980
- Narodowy Instytut Dziedzictwa, „Zamość – historyczny zespół miasta w zasięgu obwarowań XIX wieku”, portal Zabytek.pl. https://zabytek.pl/pl/obiekty/zamosc-zamosc-historyczny-zespol-miasta-w-zasiegu-obwarowan-z-xi
- Nawrocka Ewelina, „Droga Zamościa na listę UNESCO w świetle materiałów z epoki”, Archiwariusz Zamojski, t. 19, 2021, s. 315–332. https://czaz.akademiazamojska.edu.pl/index.php/az/article/view/821
- Noga Zdzisław, Szczygieł Ryszard, Żygawski Jakub, Zamość, w: Atlas historyczny miast polskich, t. V: Małopolska, z. 9, red. Zdzisław Noga, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Toruń–Kraków 2024. https://atlasmiast.umk.pl/pliki/zamosc/AHMP_Zamosc_intro.pdf
- Sawa Bogumiła, „Zapomniane studnie 1827–1939”, Zamość onLine, 2014. Opracowanie oparte między innymi na protokołach Rady Konserwatorsko-Architektonicznej do spraw Rewaloryzacji Zamościa z lat 1978–1980, w tym protokole nr 15 z 22 lutego 1980 r. https://www.zamosconline.pl/text.php?id=10498&rodz=opoz&tt=zapomniane-studnie-1827-1939
- Zubański Piotr, „Ślady studni na Rynku Wielkim”, Książnica Zamojska im. Stanisława Kostki Zamoyskiego w Zamościu, 23 maja 2022 r. https://biblioteka.zamosc.pl/slady-studni-na-rynku-wielkim/
- Maria Sarnik-Konieczna, „Problematyka rewaloryzacji zamojskiego zespołu zabytkowego”, ISSN 2082-7067 3(11)2012 KWARTALNIK NAUKOWY: https://stowarzyszeniefidesetratio.pl/Presentations0/2012-3Konieczna.pdf

