Fundacja Obywatelski Wschód w 2025 roku aktywnie wspierała i propagowała trzecią edycję ogólnopolskiej akcji „Adwokatura przeciwko przemocy”, realizowanej pod honorowym patronatem Rzecznika Praw Dziecka – Moniki Horny-Cieślak.
W ramach akcji kilkadziesiąt godzin warsztatów edukacyjnych z zakresu przeciwdziałania przemocy, w tym cyberprzemocy, oraz odpowiedzialności prawnej nieletnich i młodocianych zostało przeprowadzonych przez przewodniczącą Rady Fundacji Obywatelski Wschód – adwokata.
Warsztaty były skierowane do młodzieży Zespołu Szkół Ponadpodstawowych nr 1 w Zamościu („Ekonomik”). Prowadzono je w formule dostosowanej do realnych problemów poszczególnych klas, z uwzględnieniem wyzwań, z jakimi mierzą się uczniowie, nauczyciele i pedagodzy.
Zakres merytoryczny warsztatów
Zajęcia miały charakter interdyscyplinarny. Ich celem nie było wyłącznie przekazanie wiedzy, lecz przede wszystkim zrozumienie mechanizmów przemocy, ukazanie jej konsekwencji prawnych oraz wyposażenie uczniów w narzędzia reagowania — zarówno w roli ofiary, świadka, jak i sprawcy.
Warsztaty obejmowały w szczególności:
1. Diagnozę zjawisk przemocy w środowisku szkolnym
Praca z uczniami opierała się na realnych problemach zgłaszanych przez młodzież i pedagogów, takich jak:
- izolacja, wykluczenie i ostracyzm (w tym tzw. „cicha przemoc” i gaslighting),
- stygmatyzacja i pogarda wobec osób „innych” (m.in. ze względu na wygląd, zachowanie, neuroatypowość, przynależność do subkultur),
- presja ekonomiczna i statusowa,
- hejt rówieśniczy — zarówno w świecie realnym, jak i w internecie,
- deficyty empatii oraz mechanizmy grupowe sprzyjające przemocy.
2. Definicje i formy przemocy
Omówiono pełne spektrum przemocy:
- psychicznej, fizycznej, seksualnej i ekonomicznej (w ujęciu Konwencji Stambulskiej),
- elementy konieczne do uznania zachowania za przemoc (umyślność, naruszenie godności lub praw, dysproporcja sił, wyrządzenie szkody),
- granice między „żartem”, konfliktem a przemocą,
- odpowiedzialność za przemoc wobec ludzi i zwierząt (w kontekście aktualnych debat społecznych, w tym weta wobec tzw. „ustawy łańcuchowej”).
3. Cyberprzemoc i zagrożenia cyfrowe
Szczegółowo omówiono najczęstsze zachowania przemocowe w internecie, w tym:
- publikowanie ośmieszających zdjęć i nagrań,
- hejt, groźby karalne, nękanie i stalking,
- włamania na konta i podszywanie się pod inne osoby,
- doxing, czyli bezprawne ujawnianie danych osobowych,
- fałszywe profile, deepfake’i i manipulację wizerunkiem.
4. Odpowiedzialność prawna nieletnich i młodocianych
Uczniowie zostali zapoznani z realnymi konsekwencjami prawnymi przemocy i hejtu, w tym z:
- pojęciem demoralizacji i czynu karalnego,
- granicami wieku odpowiedzialności (10+, 13+, 17+),
- środkami wychowawczymi i poprawczymi, w tym zasadami orzekania zakładu poprawczego,
- odpowiedzialnością karną młodocianych na podstawie Kodeksu karnego,
- najczęściej naruszanymi przez młodzież przepisami (m.in. groźby karalne, stalking, mowa nienawiści, zniesławienie i zniewaga),
- konsekwencjami bezprawnego przetwarzania danych osobowych (odpowiedzialność karna: art. 107 UODO, odpowiedzialność finansowa: RODO).
5. Psychologiczne mechanizmy przemocy i bierności
Warsztaty obejmowały analizę mechanizmów sprzyjających eskalacji agresji:
- Piramidę Nienawiści Gordona Allporta,
- efekt świadka (dyfuzję odpowiedzialności, ignorancję pluralistyczną, lęk przed oceną),
- wpływ presji grupy i autorytetu (eksperymenty Ascha, Milgrama, Stanfordzki),
- mechanizmy projekcji, niskiej samooceny i potrzeby dominacji,
- paradoks tolerancji Karla Poppera.
Uczniowie dowiedzieli się jak reakcje emocjonalne oraz błędy poznawcze wpływają na uleganie manipulacji, co w konsekwencji prowadzi do eskalacji przemocy lub braku reakcji na przemoc. W tym aspekcie analizowane były klasyczne eksperymenty, które stały się fundamentem współczesnej psychologii społecznej:
- Presja grupy i konformizm (Eksperyment Solomona Ascha): warsztaty ukazały, jak silna jest potrzeba przynależności i jak łatwo rezygnujemy z własnego zdania (a nawet z widzenia oczywistej prawdy), byle tylko nie narazić się grupie. To właśnie ten mechanizm często powstrzymuje uczniów np. przed sprzeciwieniem się hejtowi na klasowym czacie.
- Mechanizm powstawania uprzedzeń (Eksperyment Jane Elliott): analiza słynnego ćwiczenia „Niebieskoocy/Brązowoocy” uświadomiła młodzieży, jak szybko i arbitralnie można stworzyć podział na „lepszych” i „gorszych”. Pokazano, jak łatwo wywołać u ludzi wrogość i poczucie wyższości, co stanowi pierwszy krok do systemowej przemocy, dyskryminacji, rasizmu i ksenofobii.
- Efekt świadka i dyfuzja odpowiedzialności (sprawa Kitty Genovese): przywołanie tej tragicznej historii pozwoliło omówić mechanizm, w którym im więcej osób przygląda się zdarzeniu, tym mniejsza jest szansa, że ktokolwiek udzieli pomocy. Uczniowie uczyli się, jak przełamywać ignorancję pluralistyczną i brać na siebie odpowiedzialność za działanie, zamiast czekać na reakcję innych. Na tym przykładzie omówiono także tragiczne zdarzenia: zabójstwa na Uniwersytecie Warszawskim oraz zdarzenia z 6 grudnia 2025 r. z Zamościa spod galerii handlowej – kiedy potrącony przez samochód starszy mężczyzna umierał na ulicy na oczach obojętnych przechodniów (sprawca uciekł z miejsca zdarzenia), z których nikt nawet nie zadzwonił na numer alarmowy.
- Piramida nienawiści Gordona Allporta: ukazanie drogi od niewinnych żartów i stereotypów, przez unikanie i dyskryminację, aż po przemoc fizyczną i eksterminację. Pokazanie, że nie zawsze na szczyt piramidy dociera sprawca przemocy – czasem jest to jego ofiara, która nie widzi już żadnego innego wyjścia, oprócz fizycznej likwidacji sprawców cierpienia – casus 14-latka z Poznania, ofiary długotrwałego znęcania, który postanowił zlikwidować sprawców oraz dorosłych, którzy nie udzielili mu wsparcia ani pomocy.
- Posłuszeństwo wobec autorytetu (eksperyment Milgrama): Rozmowa o tym, dlaczego ludzie wykonują polecenia godzące w ich system wartości i gdzie leży granica ślepego posłuszeństwa. W tym kontekście przywołano wyniki badań psychologicznych nazistowskich zbrodniarzy, przeprowadzone przez Johna Steinera, ukazujące mechanizmy dehumanizacji ofiar.
6. Autoagresja i skutki długotrwałej przemocy
Poruszono trudne, lecz konieczne tematy:
- autoagresję jako sygnał przeciążenia emocjonalnego,
- wpływ przemocy i bullyingu na zdrowie psychiczne, koncentrację, pamięć i funkcjonowanie w dorosłości,
- bezpieczne sposoby regulowania emocji oraz zachowania zastępcze.
7. Narzędzia reagowania i ochrony
Uczniowie poznali praktyczne narzędzia:
- gdzie i jak zgłaszać przemoc (szkoła, organy ścigania, Dyżurnet, Rzecznik Praw Dziecka),
- jak zabezpieczać dowody,
- kiedy i jak reagować jako świadek,
- jakie prawa przysługują osobom pokrzywdzonym,
- czym jest „prawo do bycia zapomnianym”.
Zajęcia łączyły wiedzę prawną, psychologiczną i społeczną, pracę na realnych case’ach oraz moderowaną dyskusję.
Dlaczego dziś tak ważna jest edukacja prawna, psychologiczna i społeczna młodzieży?
Ostatnie miesiące przynoszą niepokojącą serię dramatycznych wydarzeń, w których bohaterami są dzieci i nastolatkowie — zarówno jako ofiary, jak i sprawcy skrajnej przemocy.
Zabójstwa rodzeństwa i rówieśników, ataki nożem w szkołach, napaści na nauczycieli czy planowane akty przemocy masowej nie są pojedynczymi „incydentami”, lecz symptomami głębokiego kryzysu systemowego. System ten nie uczy skutecznego zarządzania emocjami, radzenia sobie ze stresem ani technik samoregulacji — mimo że najmłodsze pokolenie funkcjonuje w warunkach bezprecedensowego stresu i przebodźcowania, wynikających z rozwoju technologii i brutalizacji relacji w przestrzeni wirtualnej.
Dodatkowo, jak pokazuje historia zatrzymanego 14-latka z Poznania planującego masowy atak w szkole, poważnym problemem pozostaje bierność instytucji w reagowaniu na długotrwałą przemoc i sygnały ostrzegawcze.
Wspólnym mianownikiem tych tragedii są:
- narastająca izolacja emocjonalna młodych ludzi,
- brak umiejętności regulowania emocji,
- wcześniejsze doświadczenia przemocy, hejtu lub upokorzenia,
- długotrwała bierność otoczenia,
- brak wczesnej, realnej interwencji edukacyjnej i psychologicznej.
Nie wolno tych zdarzeń sprowadzać do narracji o „złych dzieciach” czy „patologii”.
Są one efektem porażki systemu, który zbyt długo ignorował sygnały ostrzegawcze oraz głęboką zmianę rzeczywistości, w jakiej funkcjonuje najmłodsze pokolenie — często bez realnego wsparcia dorosłych, nie zawsze rozumiejących świat cyfrowy i jego wpływ na rozwój dzieci.
Edukacja zamiast reakcji post factum
Fundacja Obywatelski Wschód stoi na stanowisku, że przemocy nie da się zwalczyć wyłącznie represją ani reagowaniem dopiero po tragedii, w jednostkowych przypadkach. Bierność państwa wobec przedmiotowego problemu, brak jakichkolwiek systemowych rozwiązań i pomocy – stanowi naruszenie praw człowieka względem najmłodszego pokolenia.
Potrzebne są:
- systemowe programy edukacyjne,
- realna obecność wystarczającej liczby specjalistów w szkołach,
- rzetelna edukacja prawna, psychologiczna i obywatelska,
- rozmowa o odpowiedzialności, granicach i konsekwencjach,
- budowanie kompetencji emocjonalnych i społecznych u młodzieży,
- wzmocnienie roli świadków przemocy.
Akcja „Adwokatura przeciwko przemocy” pokazuje, że prawo może i powinno być narzędziem ochrony, a nie wyłącznie sankcji.
Rozmowa o odpowiedzialności nieletnich nie musi straszyć — ale musi być uczciwa i konkretna.
To dopiero początek
Fundacja Obywatelski Wschód będzie nadal działać w opisanym obszarze oraz wspierać inicjatywy:
- przeciwdziałające przemocy,
- wzmacniające edukację obywatelską i prawną,
- chroniące prawa dzieci i młodzieży,
- reagujące na kryzys psychiczny młodego pokolenia.
Postaramy się także nadal używać inkluzywnego, zrozumiałego dla Generacji Z języka i zachować atrakcyjną formę komunikacji z młodzieżą.
