Na jednej fotografii młodzież pracuje przy odbudowie murów bastionu VII. Na innej widać puste półki sklepu w Komarowie-Osadzie. Są zdjęcia Rynku Wielkiego zastawionego rusztowaniami, budowy osiedla Zamoyskiego, ale również wydarzeń, które w latach 70. i 80. XX wieku skupiały uwagę mieszkańców Zamościa i regionu.
Nie wszystkie przedstawione miejsca wyglądają dziś tak samo. Niektóre budynki zniknęły, inne zostały przebudowane lub zmieniły przeznaczenie. Pozostały fotografie, dokumenty i wspomnienia ludzi, którzy ten okres pamiętają.
W ramach projektu „Niedokończona odbudowa. Jak rozkwit i upadek dekady Gierka odcisnęły ślad w historii Zamościa” Fundacja „Obywatelski Wschód” przygotowała trzy publikacje, które udostępniamy nieodpłatnie również w formacie PDF. Każda przedstawia inny fragment historii miasta i regionu, a także inny sposób korzystania z zachowanych materiałów archiwalnych.
„Niedokończona odbudowa” – katalog wystawy
24-stronicowy katalog to historyczna opowieść o Zamościu od czasów powojennych do lat 80. XX wieku. Przedstawiamy w nim zarówno stan zabytkowej Starówki przed rozpoczęciem wielkiej rewaloryzacji, jak i gospodarcze, społeczne oraz polityczne okoliczności, które zadecydowały o podjęciu inwestycji na niespotykaną wcześniej skalę.
Przypominamy, jak w 1975 roku Zamość został stolicą nowego województwa, jak przygotowywano miasto do jubileuszu 400-lecia lokacji i Dożynek Centralnych w 1980 roku oraz jak wyglądała codzienna praca przy odbudowie zabytków.
W katalogu znalazły się również mniej znane historie: o tysiącach młodych ludzi kierowanych do Zamościa w ramach Ochotniczych Hufców Pracy, specjalistach Pracowni Konserwacji Zabytków przyjeżdżających z całej Polski, ogromnej mobilizacji mieszkańców oraz inwestycjach realizowanych w pośpiechu, niekiedy z pominięciem obowiązujących procedur.
Osobną część poświęciliśmy przedsięwzięciom, których nie udało się ukończyć. Kryzys gospodarczy początku lat 80. przekreślił część planów, a niektóre inwestycje przeciągnęły się na kilkanaście lat.
Katalog zawiera archiwalne fotografie pochodzące ze zbiorów Archiwum Państwowego w Zamościu, fotografów, regionalistów oraz prywatnych kolekcji mieszkańców. Wiele zdjęć dokumentuje miejsca, których wygląd uległ później zasadniczym zmianom.
„Zamość dawniej i dziś” – zeszyt edukacyjny dla dzieci
Z myślą o najmłodszych przygotowaliśmy 12-stronicowy zeszyt edukacyjny, w którym historię Zamościa opowiadamy przede wszystkim za pomocą fotografii, krótkich tekstów i zadań.
Czy dzisiejsi uczniowie wiedzą, że kiedyś na Starym Mieście znajdował się ogród zoologiczny? Że na Rynku Wielkim rosły trawniki i były alejki spacerowe? Gdzie funkcjonowało dawne kino „Stylowy”? Jak wyglądały sklepy w czasach PRL i dlaczego samo posiadanie pieniędzy nie gwarantowało zrobienia zakupów?
Dzieci mogą porównywać fotografie sprzed kilkudziesięciu lat ze współczesnymi, rozpoznawać dawne miejsca na mapie, rozwiązywać zadania i rysować ulubione zakątki miasta.
Zeszyt zachęca również do rozmów z rodzicami, dziadkami i starszymi sąsiadami. Ich wspomnienia mogą pomóc zrozumieć, jak wyglądało codzienne życie w Zamościu przed półwieczem i jak bardzo miasto zmieniło się od tamtej pory.
Publikację przygotowały Fundacja „Obywatelski Wschód” oraz Muzeum Starej Fotografii i Starych Aparatów w Zamościu.
Zeszyt edukacyjny „Zamość dawniej i dziś” – PDF, 12 stron
Dwanaście historycznych pocztówek
Trzecia publikacja to zestaw 12 pocztówek z archiwalnymi fotografiami Zamościa i regionu.
Nie są to wyłącznie widoki odrestaurowanych zabytków. Pokazujemy między innymi odbudowę Rynku Wielkiego, rekonstrukcję bastionu VII, prace przy Rynku Solnym, budowę hotelu „Renesans” i osiedla Zamoyskiego, a także inwestycje związane z rozwojem województwa zamojskiego.
Na pocztówkach znalazły się również fotografie dokumentujące życie codzienne: pusty sklep w Komarowie-Osadzie, usługi agrolotnicze w kombinatach rolnych gminy Ulhówek czy uroczystości związane z oddaniem do użytku Linii Hutniczo-Siarkowej.
Najstarsze z wykorzystanych zdjęć pochodzą z lat 60., najmłodsze z połowy lat 80. XX wieku. Pozwalają więc zobaczyć nie tylko samą dekadę Gierka, lecz również to, co ją poprzedzało, i skutki rozpoczętych wówczas przedsięwzięć.
Każda pocztówka zawiera opis fotografii oraz informacje o jej autorze lub pochodzeniu. Wśród wykorzystanych materiałów znajdują się zdjęcia między innymi Mirosława Chmiela, Stanisława Orłowskiego, Marcina Zamoyskiego, Tadeusza Adamczuka i fotografie ze zbiorów prywatnych.
Zestaw przygotowaliśmy w wersji umożliwiającej wydrukowanie pocztówek.
Historyczne pocztówki „Niedokończona odbudowa” – PDF, 12 wzorów
Wszystkie trzy publikacje powstały dzięki współpracy zespołu Fundacji z fotografami, regionalistami, instytucjami i osobami, które udostępniły własne archiwa.
Zgromadzone materiały pokazują zarówno ogrom prac wykonanych przy rewaloryzacji Zamościa, jak i realia gospodarcze oraz społeczne tamtej epoki. Przypominają także o inwestycjach, które pomimo wielkich planów nigdy nie zostały zrealizowane.
Publikacje udostępniamy nieodpłatnie. Zachęcamy do ich czytania, przeglądania i wykorzystywania w edukacji historycznej, z poszanowaniem praw autorów fotografii i warunków licencji wskazanych w poszczególnych wydawnictwach.
Materiały i fotografie udostępnione na licencji CC BY 4.0

Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego Muzeum Historii Polski Patriotyzm Jutra
#PatriotyzmJutra2026 #PatriotyzmJutra #MuzeumHistoriiPolski #MHP #MKiDN #MinisterstwoKulturyiDziedzictwaNarodowego #Zamość #HistoriaZamościa #NiedokończonaOdbudowa #EdukacjaPatriotyczna #ZamośćmiastoUNESCO
