Po spacerze po Starym Mieście uczestnicy „Niedokończonej odbudowy” przenieśli się do Pałacu Zamoyskich, gdzie wysłuchali wykładu dr. Jakuba Żygawskiego, dyrektora Archiwum Państwowego w Zamościu, zatytułowanego „Niespełnione nadzieje. Pięć minut Zamościa w epoce Gierka”.
Prelekcja poświęcona była okresowi, który przyniósł Zamościowi ogromne nadzieje, ambitne plany rozwoju i liczne inwestycje, ale także wiele niezrealizowanych zamierzeń. Czy miasto wykorzystało swoją historyczną szansę?
– Pięć minut… będzie troszkę dłużej trwało niż pięć minut, ale tak się mówi w sytuacji, kiedy mamy jakąś szansę i musimy tę szansę wykorzystać w sposób decydujący, konkretny. Spróbuję dzisiaj odpowiedzieć na pytanie, czy udało się nam tę szansę wykorzystać. Sądzę, że tak – rozpoczął Jakub Żygawski.
Aby wyjaśnić przemiany, jakie zachodziły w Zamościu w latach 70. XX wieku, prelegent przedstawił najpierw szerszy kontekst historyczny i polityczny. Szczególną uwagę poświęcił reformie administracyjnej z 1975 roku, w wyniku której Zamość uzyskał status miasta wojewódzkiego, oraz sposobowi, w jaki ówczesne władze postrzegały Zamojszczyznę.
– Władzy ludowej Zamojszczyzna kojarzyła się przede wszystkim z czasami niedawno minionymi, czyli II wojny światowej. Pacyfikacje, wysiedlenia, martyrologia. Na tym można było budować taką tożsamość regionalną. Zamojszczyzna w tamtym czasie przede wszystkim kojarzyła się z II wojną światową. Ale tożsamość regionalna naszego obszaru sięga znacznie dalej, tylko niewygodnie było o tej przeszłości mówić – opowiadał dyrektor Żygawski.
Utworzenie województwa zamojskiego nie było jednak tak oczywiste, jak mogłoby się wydawać z dzisiejszej perspektywy. Do ostatnich chwil trwały dyskusje zarówno o liczbie nowych województw, jak i przebiegu ich granic.
– Niemniej powstaje województwo zamojskie. Do ostatniej chwili nie było wiadomo, w jakich granicach. Zlikwidowano duże województwa. Władza bała się też, żeby wojewodowie nie zagrozili pozycji władz centralnych. Więc likwidujemy powiaty, robimy więcej mniejszych województw. Natomiast do ostatniej chwili nierozwiązana była kwestia, ile tych województw będzie. Może 53, może 40, ale, co warte podkreślenia, Zamość jest. I powstaje województwo zamojskie. Choć do końca nie było wiadomo w jakich granicach, bo do ostatniej chwili biliśmy się o Krasnystaw. Trwała licytacja, czy w zamojskim czy w lubelskim? W ostatniej chwili pojawia się niewielkie województwo chełmskie, które dostaje Krasnystaw – relacjonował.
Spory o granice administracyjne stały się również źródłem żartów, z których jeden Jakub Żygawski przytoczył uczestnikom spotkania.
– O tym krążyła nawet anekdota. Dlaczego polonez wojewody chełmskiego miał tylko trzy biegi? Jedynkę, dwójkę i wsteczny. No bo było to tak małe województwo, że nie dało rady trójki wcisnąć – żartował.
Ostatecznie Zamość został stolicą nowego województwa, którego specyfikę wyznaczały przede wszystkim rolniczy charakter gospodarki i niski poziom urbanizacji. Jak podkreślał prelegent, utworzenie województwa zamojskiego miało jednak znaczenie wykraczające poza sam podział administracyjny kraju.
– Powstaje województwo zamojskie. Sześć tysięcy dziewięćset pięćdziesiąt kilometrów kwadratowych, siedemnaste miejsce w kraju pod względem powierzchni i najniższy poziom urbanizacji. Tylko pięć miast: Zamość, Biłgoraj, Hrubieszów, Tomaszów i Szczebrzeszyn. Duża powierzchnia, mało miast. Mamy najniższy poziom urbanizacji, ale największą produkcję rolną, największy odsetek ludności zatrudnionej w rolnictwie. Nie ma ciężkiego przemysłu, ale przede wszystkim produkcja jest rzeczywiście rolna. Na tym się opieraliśmy. To województwo ugruntowało naszą tożsamość regionalną i kulturową dla regionu zwanego Zamojszczyzną – podkreślał Jakub Żygawski.
Jakie możliwości rozwoju otworzyły się przed nową stolicą województwa? Jakie inwestycje planowano i które z ambitnych zamierzeń udało się zrealizować? Tym zagadnieniom poświęcona była kolejna część wykładu.
Nagranie z prelekcji dr. Jakuba Żygawskiego:
Wpis na Facebooku:
https://www.facebook.com/reel/1053226914139937
Współczesne zdjęcie: autor – Fundacja „Obywatelski Wschód”, 2026 r., widok z wewnętrznego dziedzińca Pałacu Zamoyskich na odrestaurowany tył budynku Arsenału.

Materiały udostępnione na licencji CC BY 4.0

Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego Muzeum Historii Polski Patriotyzm Jutra
#PatriotyzmJutra2026 #PatriotyzmJutra #MuzeumHistoriiPolski #MHP #MKiDN #MinisterstwoKulturyiDziedzictwaNarodowego #Zamość #HistoriaZamościa #NiedokończonaOdbudowa #EdukacjaPatriotyczna #ZamośćmiastoUNESCO

