Około tysiąca szklanych negatywów, przez kilkadziesiąt lat ukrytych pod podłogą wiejskiego domu, a na nich mieszkańcy Harasiuk i okolicznych miejscowości sprzed niemal stu lat. W sobotę 26 września 2026 roku na podwórku przy ul. Staszica 15 i 17, tuż przy Rynku Wielkim w Zamościu, odbyła się wystawa unikatowych fotografii Teofila Jaśkiewicza – nauczyciela, który w latach 20. i 30. XX wieku dokumentował życie mieszkańców wsi w Ordynacji Zamojskiej.

Wystawie towarzyszyła opowieść o niezwykłych losach fotograficznego archiwum, jego autorze oraz codziennym życiu przedwojennych Harasiuk. Zaprezentowano również katalog wystawy, opracowany przez Annę Rudy i Adama Gąsianowskiego, który uczestnicy wydarzenia mogli otrzymać bezpłatnie.


Jedną z atrakcji było chłopskie atelier, nawiązujące do sposobu, w jaki przed niemal stu laty Teofil Jaśkiewicz fotografował mieszkańców wsi. Przygotowano charakterystyczną kapę, rower retro oraz elementy charakteryzacji. Uczestnicy mogli pozować do fotografii i otrzymać bezpłatną odbitkę na papierze fotograficznym.

Skarb ukryty pod podłogą
Historia zbioru jest równie niezwykła jak same fotografie.
Teofil Jaśkiewicz przyjechał do Harasiuk w 1925 roku. Przez 18 lat pracował w miejscowej szkole powszechnej jako nauczyciel i kierownik, a równocześnie zajmował się fotografią. Uwieczniał swoich uczniów, mieszkańców Harasiuk oraz okolicznych miejscowości.
W czasie II wojny światowej opuścił Harasiuki, pozostawiając część szklanych negatywów ukrytych pod podłogą domu, w którym mieszkał.
Odnaleziono je przypadkiem dopiero w 2005 roku.
Podczas remontu domu odziedziczonego po dziadkach jedna z mieszkanek Harasiuk zerwała podłogę w korytarzu. Pod deskami znalazła dziesiątki szklanych płytek, przechowywanych w przegniłych tekturowych opakowaniach.
Odkrycie okazało się niezwykle cenne. Szklane płytki były negatywami fotografii wykonanych kilkadziesiąt lat wcześniej. Zbiór trafił ostatecznie do Muzeum Fotografii w Zamościu, prowadzonego przez Adama Gąsianowskiego. Część znaleziska uległa rozproszeniu, jednak zachowało się ponad tysiąc negatywów.
Początkowo niewiele wiedziano o autorze zdjęć i uwiecznionych na nich osobach. Dopiero późniejsze poszukiwania pozwoliły stopniowo odtwarzać historię fotografa i jego bohaterów.

Wrota stodoły, wzorzysta kapa i rower
Teofil Jaśkiewicz pozostawił niezwykły zbiorowy portret lokalnej społeczności. Fotografował dzieci, bosonogich uczniów, młode dziewczęta i kawalerów, całe rodziny, często wielopokoleniowe, oraz szkolne klasy.

Mieszkańcy pozowali pojedynczo, parami i w grupach. Do zdjęć zakładali odświętne ubrania, starannie układali włosy, a niekiedy korzystali z rekwizytów przygotowanych przez fotografa.

Jaśkiewicz stosował rozwiązania znane z ówczesnej fotografii jarmarcznej i wędrownej. Na wrotach stodoły rozwieszał wzorzystą kapę lub prześcieradło, tworząc w ten sposób tło fotograficzne. Kobietom i dziewczętom zakładał korale, mężczyznom umieszczał w kieszonkach marynarek pióra, a obok pozujących ustawiał niekiedy rower.

Fotografował również mieszkańców przed ich domami, przy płotach, na podwórkach i za zabudowaniami wsi, gdzie zaczynały się rozległe lasy.


Nie był przybyszem, który pojawiał się we wsi tylko po to, by wykonać zdjęcia. Przez wiele lat mieszkał i pracował w Harasiukach. Znał swoich bohaterów, niektórych bardzo dobrze. Dzięki temu jego fotografie są nie tylko zbiorem portretów, ale również dokumentacją życia społeczności, której sam był częścią.

Po latach fotografie odzyskały nazwiska
Przed rozpoczęciem projektu fotografie Teofila Jaśkiewicza były znane z wystaw organizowanych przez Muzeum Fotografii w Zamościu oraz z albumu „Czar starej fotografii w obiektywie Teofila Jaśkiewicza z Harasiuk” autorstwa Adama Gąsianowskiego i Roberta Horbaczewskiego, wydanego w 2017 roku. Zidentyfikowano jednak wówczas bohaterów tylko nielicznych zdjęć.

Sytuacja zmieniła się dzięki projektowi „Chłopska fotografia z Harasiuk w Ordynacji Zamojskiej”, realizowanemu przez Fundację „Obywatelski Wschód” we współpracy z Muzeum Fotografii w Zamościu.
W jego ramach Anna Rudy z Fundacji „Obywatelski Wschód” i Adam Gąsianowski opracowali 300 fotografii Teofila Jaśkiewicza.
Spotykali się z mieszkańcami Harasiuk, Łazor, Derylaków i Sierakowa. Odnaleźli kilka żyjących jeszcze osób, które Jaśkiewicz fotografował jako dzieci. Rozmawiali również z potomkami bohaterów zdjęć, zbierając rodzinne wspomnienia i informacje pozwalające rozpoznać uwiecznionych mieszkańców.
Dzięki tym spotkaniom udało się opisać dziesiątki fotografii – ustalić imiona i nazwiska przedstawionych na nich osób, rozpoznać miejsca, a także odtworzyć fragmenty codziennego życia w Harasiukach przed 80, 90 i 100 laty.

Szczególnie cenne okazały się informacje przekazane przez mieszkańców gminy Harasiuki: Krystynę Owczarek, Jakuba Zabłotniego, Janinę Kołodziej, Krystynę Dziewę, Marię Mil, Michała Sobaszka i Krystynę Żywko.
Niezwykle ważne były również spotkania z 92-letnią Janiną Harasiuk oraz 87-letnią Julianną Zwolak, należącymi do najstarszych mieszkanek Harasiuk. Obie zostały sfotografowane przez Teofila Jaśkiewicza w latach 30. i 40. XX wieku. Po wielu dziesięcioleciach mogły opowiedzieć o ludziach i wydarzeniach utrwalonych na dawnych fotografiach.
W ramach projektu odbyły się także spotkania w Gminnym Centrum Kultury w Harasiukach oraz Publicznej Szkole Podstawowej w Harasiukach, gdzie zorganizowano pogadankę i pokaz fotografii dla całej szkoły. Obie placówki były partnerami przedsięwzięcia.


Wszystkie fotografie opracowane w ramach projektu zostały udostępnione na portalu Centrum Archiwistyki Społecznej Zbiory Społeczne.
Dzięki konserwacji, digitalizacji i opracowaniu archiwalny zbiór stał się dostępny dla kolejnych pokoleń. Fotografie pozwalają zobaczyć, jak wyglądali mieszkańcy przedwojennych Harasiuk, a zebrane wspomnienia pomagają poznać ich nazwiska, rodzinne historie i warunki codziennego życia.
Projekt „Chłopska fotografia z Harasiuk w Ordynacji Zamojskiej” został dofinansowany ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu „Dziedzictwo społeczne”, prowadzonego przez Centrum Archiwistyki Społecznej.
Projekt zrealizowała Fundacja „Obywatelski Wschód” we współpracy z Muzeum Fotografii w Zamościu. Partnerami przedsięwzięcia były Gminne Centrum Kultury w Harasiukach oraz Publiczna Szkoła Podstawowa w Harasiukach.

