Jak, w krótkim filmie, pokazać przemianę zrujnowanej kamienicy w odrestaurowany zabytek?
Jak przywrócić ruch ulicom, które znamy tylko z archiwalnych fotografii?
I jak zobrazować codzienne życie mieszkańców Zamościa w czasie wielkiej rewaloryzacji Starego Miasta?

Fotografia z lewej strony: renowacja kamienic przy ul. Ormiańskiej, ok. 1979 r., fot. Andrzej Kędziora/ Archiwum Państwowe w Zamościu
Fotografia z prawej strony: odremontowane kamienice przy ul. Ormiańskiej, 2026 r., fot. Fundacja „Obywatelski Wschód”.
Właśnie przed takim wyzwaniem stanęliśmy, przygotowując 20 krótkich filmów edukacyjnych w ramach projektu „Niedokończona odbudowa. Jak rozkwit i upadek dekady Gierka odcisnęły ślad w historii Zamościa”.
Postanowiliśmy wykorzystać współczesne technologie cyfrowe, w tym narzędzia sztucznej inteligencji, aby pokazać zarówno skalę przemian zamojskiej Starówki, jak i realia życia mieszkańców w czasie prowadzonej w latach 70. i 80. XX wieku odbudowy.
W poszukiwaniu ostatnich klatek filmu
Przygotowanie części animacji wymagało czegoś więcej niż skanowania, wyostrzania, uzupełniania uszkodzeń i tzw. „obróbki” archiwalnych zdjęć. Potrzebowaliśmy współczesnych fotografii tych samych miejsc, wykonanych – na ile tylko było to możliwe – dokładnie z tego miejsca, w którym pół wieku temu stał autor historycznego ujęcia.
Archiwalna fotografia miała pokazywać stan zabytku sprzed rewaloryzacji, a współczesna, stanowiąca ostatnią klatkę filmu – efekt zakończonych prac konserwatorskich. W ten sposób chcieliśmy w jednym krótkim materiale zobrazować ogromną przemianę, jaka dokonała się na zamojskim Starym Mieście.

Zniszczone podcienia kamienic przy ul. Zamenhofa 10-12-14 z widocznymi w głębi podcieniami jatek przy ul. Zamenhofa 8, l. 80. XX w. Fot. Mirosław Chmiel

Podcienia. Ze zbiorów Adama Gąsianowskiego

Kładki drewniane w podcieniach. Zdj. Mirosław Chmiel

Podcienia. Ze zbiorów Adama Gąsianowskiego

Podcienia. Ze zbiorów Adama Gąsianowskiego

Podcienia. Ze zbiorów Adama Gąsianowskiego

Zniszczone podcienia. Zdj. Mirosław Chmiel

Zniszczone podcienia. Zdj. Mirosław Chmiel


Współczesne zdjęcia podcieni, 2026 r., fot. Fundacja „Obywatelski Wschód
Z aparatami fotograficznymi i telefonem, w którym mieliśmy stale aktualizowaną bazę archiwalnych fotografii pozyskanych podczas realizacji projektu, przemierzaliśmy uliczki i zaułki Starówki. Porównywaliśmy historyczne kadry z dzisiejszym wyglądem budynków, szukaliśmy charakterystycznych detali architektonicznych, próbowaliśmy ustalić kierunek fotografowania i odnaleźć właściwy punkt widzenia.
Niekiedy znalezienie miejsca, z którego wykonano archiwalne zdjęcie, wymagało dłuższych poszukiwań lub okazywało się niemożliwe. Zrujnowane przed półwieczem kamienice, podwórza i podcienia, pozbawione tynków, z uszkodzonymi fasadami i zaniedbanymi elewacjami, wyglądają dziś zupełnie inaczej.


Zdjęcie archiwalne: ratusz widziany z ul. Kołłątaja, ze zbiorów Adama Gąsianowskiego. Zdjęcie współczesne: fot. Fundacja „Obywatelski Wschód”, fotografia musiała zostać wykonana z bliższej odległości.
Nie zawsze też możliwe było dokładne powtórzenie historycznego kadru. W niektórych miejscach zmieniło się ukształtowanie terenu, między innymi wskutek rekonstrukcji nadszańca i fos. Gdzie indziej dawną perspektywę przesłaniały elementy współczesnego zagospodarowania miasta: sceny teatralne, ogródki restauracyjne czy inne obiekty, których przed kilkudziesięciu laty tam nie było. Z uwagi na ruch drogowy wykluczone było wykonywanie zdjęć z ulicy.
Musieliśmy więc szukać kompromisu między wiernością historycznemu ujęciu a dzisiejszymi możliwościami wykonania fotografii.




Zniszczone podwórza wewnętrzne zamojskiego Starego Miasta przed okresem odbudowy w latach 70-80. Identyfikacja ich w dzisiejszych czasach nie była możliwa. Zdjęcia autorstwa Mirosława Chmiela.
Jak powstawały animacje?
Realizacja filmów obejmowała kilka etapów: wybór i analizę archiwalnych fotografii, wykonanie współczesnych zdjęć porównawczych, obróbkę materiałów graficznych, generowanie animacji oraz montaż końcowych sekwencji.
Wykorzystywaliśmy do tego programy GIMP, Canva, Kling AI, CapCut i DaVinci Resolve. Narzędzia te umożliwiły nam przygotowanie fotografii, opracowanie ruchomych obrazów, łączenie materiałów archiwalnych ze współczesnymi i montaż krótkich filmów edukacyjnych.
Technologia sztucznej inteligencji pozwoliła wygenerować ruch na podstawie nieruchomych zdjęć. Nie oznacza to jednak, że odtworzyliśmy rzeczywisty przebieg wydarzeń. Algorytmy tworzą wizualne interpretacje, mogą także generować elementy nieobecne na fotografiach źródłowych.
Dlatego wszystkie filmy zostały przygotowane jako rekonstrukcje cyfrowe o charakterze edukacyjnym, a nie autentyczne nagrania dokumentalne z epoki. Nie należy traktować wygenerowanych scen jako dowodów na konkretny przebieg historycznych wydarzeń.
Zobacz, jak zmienił się Zamość
Poniżej prezentujemy edukacyjne materiały filmowe.
Na zdjęciu wyróżniającym: album ze zdjęciami odbudowy Zamościa przyniesiony przez jednego z mieszkańców. Ze zbiorów Adama Gąsianowskiego.

Fotografie i materiały cyfrowe udostępnione na licencji CC BY 4.0

Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego Muzeum Historii Polski Patriotyzm Jutra
#PatriotyzmJutra2026 #PatriotyzmJutra #MuzeumHistoriiPolski #MHP #MKiDN #MinisterstwoKulturyiDziedzictwaNarodowego #Zamość #HistoriaZamościa #NiedokończonaOdbudowa #EdukacjaPatriotyczna #ZamośćmiastoUNESCO
